گنجور

شمارهٔ ۷۵ - در مدح میرعمید سعدالدین

هلال روزه نمود از سپهر پر اختر
بشکل مشرب زرین ز چشمه کوثر
کنار چشمه کوثر رسد بروزه گشای
رحیق محترم از حق بجای شام و سحر
بر اهل دین سحر و شام این همایون ماه
ز یکدگر متبرک ترند و میمون تر
مهی است فرخ یعقوب سال را یوسف
عزیز گشته بر یازده برادر و سر
بقدر یکشب این مه به از هزار مه است
چنانکه میرعمید از هزار مرد هنر
مقرب ملک شرق و غرب سعدالدین
که ناظرند بوی سعد اصغر و اکبر
چه سعد اصغر و اکبر که مهر و مه خجلند
ازو یکی بحمل دیگری بدو پیکر
زمین تواضع صدریست آسمان همت
چون این بحلم و وقار و چو آن بجاه و خطر
شود نکوخوه او بر شده بجاه خطیر
فرو فتاده بداندیش او بچاه خطر
بزرگوارا گوهر شناس اهل سخن
توئی و بر تو سخن عرضه دادن گوهر
بآب و آینه ماند ضمیر روشن تو
در آب و آینه پیدا شود خیال و صور
نسیم خلق تو گر در ضمیر وی چو خضر
بخاره بر گرد بر دمد ز خاره خضر
گر افتد از کف تو سایه بر سر درویش
چو آفتاب توانگر شود بسیم و بزر
بسایه سپر روزه در مهی بخرام
بحرب نفس که بهتر ز روزه نیست سیر
ز چشم بدتن و جانرا بکردگار سپار
بجد و جهد ره گذر کردگار سپر
بخنجر و سپر ماه دیو را برمان
که هست ماه بیک ره سپر دو ره خنجر
ثواب روزه و مزد نماز دار طمع
بفرض و سنت شرع خدای و پیغمبر
زکوة جاه بده بندگان ایزد را
که در ادای زکوتست سود در محشر
همیشه تا بسه قسمت بود مه روزه
بهر سه قسمت از ایزد کرامتی دیگر
غریق رحمت بادی بقسمت اول
دوم ز مغفرت جرم بر سرت مغفر
چو از عذاب سفر بنده خواهد آزادی
بقسمت سیم ازاد باد یا ز سقر
بمدح مجلس میمون تو مظفر باد
جریده سخن آرای پیر سوزنگر

اطلاعات

وزن: مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
قالب شعری: قصیده
منبع اولیه: ویکی‌درج

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

هلال روزه نمود از سپهر پر اختر
بشکل مشرب زرین ز چشمه کوثر
هوش مصنوعی: هلال قمری که نشانه آغاز روزه است، از آسمان پرستاره به شکل ظرفی طلایی به نظر می‌رسد که از چشمه کوثر پر شده است.
کنار چشمه کوثر رسد بروزه گشای
رحیق محترم از حق بجای شام و سحر
هوش مصنوعی: کنار چشمه کوثر، ضیافتی از نعمت‌های الهی برقرار است که در آن شراب خوشبو و گوارایی موجود است، چیزی که از جانب حق برای انسان‌ها در دل شب و روز به ارمغان آورده شده است.
بر اهل دین سحر و شام این همایون ماه
ز یکدگر متبرک ترند و میمون تر
هوش مصنوعی: در سحر و شام، نور ماه برای اهل دین از یکدیگر پربارتر و خوش‌یمن‌تر است.
مهی است فرخ یعقوب سال را یوسف
عزیز گشته بر یازده برادر و سر
هوش مصنوعی: در این بیت به دوران خوش و موفقیت یوسف اشاره می‌شود که پس از سال‌ها سختی و جدایی از خانواده، با روی کار آمدن و موفقیتش در مصر، بر برادران خود برتری می‌یابد. همچنین به معنای خوشحال و شادمانی در سال جدید و آغاز یک دوره خوب اشاره دارد.
بقدر یکشب این مه به از هزار مه است
چنانکه میرعمید از هزار مرد هنر
هوش مصنوعی: به اندازه یک شب این ماه زیبا ارزشش بیشتر از هزار ماه دیگر است، درست مثل این که مهارت میرعماد از هزار مرد دیگر برتر است.
مقرب ملک شرق و غرب سعدالدین
که ناظرند بوی سعد اصغر و اکبر
هوش مصنوعی: موجودی که در آسمان‌ها و زمین‌ها نزدیک و محبوب است، بویی خوش از سعد اصغر و اکبر را حس می‌کند.
چه سعد اصغر و اکبر که مهر و مه خجلند
ازو یکی بحمل دیگری بدو پیکر
هوش مصنوعی: سعدی‌های بزرگ و کوچک هر دو از زیبایی او خجل هستند؛ زیرا یکی به خاطر دیگری در وجودش تأثیر می‌گذارد.
زمین تواضع صدریست آسمان همت
چون این بحلم و وقار و چو آن بجاه و خطر
هوش مصنوعی: زمین، نماد فروتنی و تواضع است، در حالی که آسمان، نمایانگر بلندهمتی و آرزوهای والا است. مانند دریاهایی عمیق که به آرامی و وقار در حرکت‌اند و همانند مواقعی که در مقام و ارزش در اوج قرار داریم، می‌توانیم به عظمت و خطر آن اشاره کنیم.
شود نکوخوه او بر شده بجاه خطیر
فرو فتاده بداندیش او بچاه خطر
هوش مصنوعی: به فردی که نیک‌خواه است، مقام و منزلتش بالا می‌رود، اما کسی که با نیت بد و افکار ناپسند خود به خطر می‌افتد، در جایگاه پایین‌تری قرار می‌گیرد.
بزرگوارا گوهر شناس اهل سخن
توئی و بر تو سخن عرضه دادن گوهر
هوش مصنوعی: ای بزرگوار، تو کسی هستی که درک واقعی سخن و ارزش‌های آن را داری و بر همین اساس، ارزش‌ها و اندیشه‌ها را برای تو عرضه کردن، کارساز است.
بآب و آینه ماند ضمیر روشن تو
در آب و آینه پیدا شود خیال و صور
هوش مصنوعی: ذهن پاک و شفّاف تو مانند آب و آینه است و در این حالت، تصویرها و افکار به خوبی جلوه‌ می‌کنند.
نسیم خلق تو گر در ضمیر وی چو خضر
بخاره بر گرد بر دمد ز خاره خضر
هوش مصنوعی: نسیم روح تو اگر در دل کسی دیوانگی به وجود آورد، مانند خضر به دور او می‌چرخد و او را به زندگی و شگفتی‌های جدیدی می‌کشاند.
گر افتد از کف تو سایه بر سر درویش
چو آفتاب توانگر شود بسیم و بزر
هوش مصنوعی: اگر سایه‌ای از تو بر سر درویشی بیفتد، مانند این است که آفتاب به ثروتمند نور می‌بخشد و او را مستغنی می‌کند.
بسایه سپر روزه در مهی بخرام
بحرب نفس که بهتر ز روزه نیست سیر
هوش مصنوعی: با سپر روزه در دنیای پر رمز و راز حیات به جانب جنگ با نفس برو، زیرا سیر و سیاحت در این دنیا بهتر از روزه گرفتن است.
ز چشم بدتن و جانرا بکردگار سپار
بجد و جهد ره گذر کردگار سپر
هوش مصنوعی: از بدی‌ها و چشم‌های ناپاک دور بمان و جان خود را به خدا بسپار. با تلاش و کوشش، به سوی خداوند راهی را برگزین.
بخنجر و سپر ماه دیو را برمان
که هست ماه بیک ره سپر دو ره خنجر
هوش مصنوعی: با نای و سپر، دیو را از خود برانیم؛ زیرا در این ماه، سپر یک راه و خنجر دو راه دارد.
ثواب روزه و مزد نماز دار طمع
بفرض و سنت شرع خدای و پیغمبر
هوش مصنوعی: ثواب روزه و پاداش نماز را به خاطر فرایض و سنت‌های شرعی خداوند و پیامبر انتظار داشته باش.
زکوة جاه بده بندگان ایزد را
که در ادای زکوتست سود در محشر
هوش مصنوعی: زکات مقام و Prestige خود را به بندگان خدا بده، زیرا در پرداخت زکات، فایده‌ای بزرگ در روز قیامت و پاسخگویی به اعمال وجود دارد.
همیشه تا بسه قسمت بود مه روزه
بهر سه قسمت از ایزد کرامتی دیگر
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که همیشه هر کاری که انجام می‌شود، باید به سه بخش تقسیم شود و خداوند به خاطر این تقسیم‌بندی، نعمتی خاص عطا می‌کند. به عبارتی دیگر، انجام هر کار به شکل سازمان‌یافته و مرتب باعث می‌شود که خداوند برکت و لطف بیشتری بر آن بفرستد.
غریق رحمت بادی بقسمت اول
دوم ز مغفرت جرم بر سرت مغفر
هوش مصنوعی: کسی که در آغوش رحمت خداوند است، با نفس خیری که به او رسیده، از بخشش گناهانش نجات می‌یابد و بر سرش، نشانه‌ای از آمرزش قرار می‌گیرد.
چو از عذاب سفر بنده خواهد آزادی
بقسمت سیم ازاد باد یا ز سقر
هوش مصنوعی: وقتی بنده از عذاب سفر نجات یابد، مانند کسی که در قسمت سیم ازاد شده است یا از جهنم رهایی یافته باشد.
بمدح مجلس میمون تو مظفر باد
جریده سخن آرای پیر سوزنگر
هوش مصنوعی: درود بر مجلس خوشگذرانی تو، که زیبا و خوشایند است. پیر سخن‌سنج با هنر و ذوق عالی، نغمه‌ای دلنشین و جالب را فراهم می‌آورد.