گنجور

بخش ۴ - النصیحة

چند در نفی دیگران پیچی
نفی خود کن که هیچ بر هیچی
توئی تست در میانه دوئی
او چو تو در میانه نیست توئی
اوئی اوست بر تو مستولی
هرکه این را بداند اوست ولی
عرش و کرسی دل است و سینۀ تو
این جهان بندۀکمینۀ تو
مغز عالم توئی و عالم پوست
نُه فلک مَسْکه، خواجه زبدۀ اوست
اسطقسّات صورت افلاک
سیزده توی مغز عالم پاک
دانه را مغز تا لطیف​تر است
پوست هم بیش و هم کثیف​تر است
جرم زیتون و اصل شاخ شجر
خاک و آب و هوا و تابش خور
پردۀ آتشند، آنگه نور
اندرین جمله کوه​ها مستور
عرش رحمان که نور مستور است
سرّ دل دان که نور بر نور است
ذات حق نیست قابل تجدید
در حقیقت رسوم نیست مفید
آنچه دانسته​ ای از او صفت است
به حقیقت نه حق معرفت است
هرچه منظور عقل و دیده بود
عقل داند که آفریده بود
صورت ذهنی آفریدۀ تست
زانکه محدود فهم و دیدۀ تست
کرده مخلوق خویش نام اللّه
تا کی از خودپرستی ای گمراه؟
هرچه دانسته ​ای از او او نیست
فی المثل ذات عنبر آن بو نیست
آیت «حقّ قدره» برخوان
قَدَرِ قِدْرِ علم خویش بدان
گوشۀ پرده​ای ز اند و هزار
گر براندازد ایزد قهّار
پرتو روی او بسوزاند
هرچه را دیده دید کی ماند
هرکه را گفتی این خدای من است
زانکه بر وفق عقل و رای من است
حق تعالی و رای آن باشد
به حقیقت خدای آن باشد
چونکه مقصود را نهایت نیست
راه را حدّ و حصر و غایت نیست
لاجرم هرکه را دلی باشد
هر زمانی به منزلی باشد

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: کتابخانهٔ تصوف

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

چند در نفی دیگران پیچی
نفی خود کن که هیچ بر هیچی
هوش مصنوعی: به جای اینکه به منفی‌نگری و انتقاد از دیگران ادامه بدهی، بهتر است به درون خود نگاهی بیندازی و نقایص خود را بشناسی، زیرا در نهایت این نظرات منفی بی‌ارزش هستند.
توئی تست در میانه دوئی
او چو تو در میانه نیست توئی
هوش مصنوعی: تو در میان دوگانگی و فرق‌ها هستی، اما او که مانند تو نیست، در این میانه وجود ندارد.
اوئی اوست بر تو مستولی
هرکه این را بداند اوست ولی
هوش مصنوعی: هر کس که بداند، اوست که بر تو مسلط است و بر تو تأثیرگذار است.
عرش و کرسی دل است و سینۀ تو
این جهان بندۀکمینۀ تو
هوش مصنوعی: عرش و کرسی نماد عظمت و مقامِ بلند است و دلِ تو، این دنیا را به عنوان بندگی برای تو معرفی می‌کند.
مغز عالم توئی و عالم پوست
نُه فلک مَسْکه، خواجه زبدۀ اوست
هوش مصنوعی: تو مغز و فهم عمیق جهان هستی، و جهان تنها ظاهری سطحی دارد. نُه فلک، که اشاره به آسمان‌ها و سیارات دارد، تنها لباس نازکی است که بر حقیقت عالم پوشیده شده است. خواجه، که در اینجا به شخصی بزرگوار و برجسته اشاره دارد، در حقیقت تنها جلوه‌ای از آن فهم عمیق و مغز عالم است.
اسطقسّات صورت افلاک
سیزده توی مغز عالم پاک
هوش مصنوعی: چهره بارش‌های آسمانی، در ذهن پاک عالم به شکل سیزده تبلور یافته است.
دانه را مغز تا لطیف​تر است
پوست هم بیش و هم کثیف​تر است
هوش مصنوعی: هرچه درون یک دانه نرم‌تر و لطیف‌تر باشد، پوست آن نیز زخیم‌تر و کثیف‌تر می‌شود.
جرم زیتون و اصل شاخ شجر
خاک و آب و هوا و تابش خور
هوش مصنوعی: زیتون و درخت آن، با خاک و آب و هوا و نور خورشید پیوند دارند.
پردۀ آتشند، آنگه نور
اندرین جمله کوه​ها مستور
هوش مصنوعی: پرده‌ای از آتش وجود دارد، و در میان این همه کوه‌ها، نور پنهان است.
عرش رحمان که نور مستور است
سرّ دل دان که نور بر نور است
هوش مصنوعی: بهشت الهی که مملو از نور پنهان است، رازی در دل شناسایی کن که نوری بر نوری دیگر است.
ذات حق نیست قابل تجدید
در حقیقت رسوم نیست مفید
هوش مصنوعی: خداوند ذاتاً قابل تغییر نیست و حقیقتاً عادات و رسوم نمی‌توانند در او تأثیری بگذارند.
آنچه دانسته​ ای از او صفت است
به حقیقت نه حق معرفت است
هوش مصنوعی: آنچه که درباره او می‌دانی، تنها ویژگی‌ها و صفات اوست، اما حقیقت و شناخت واقعی او فراتر از این‌هاست.
هرچه منظور عقل و دیده بود
عقل داند که آفریده بود
هوش مصنوعی: هر چیزی که عقل و چشم می‌خواست و درک می‌کرد، عقل می‌فهمید که اینها همه خلق شده‌اند.
صورت ذهنی آفریدۀ تست
زانکه محدود فهم و دیدۀ تست
هوش مصنوعی: آنچه در ذهن تو شکل می‌گیرد، نتیجه‌ی توانایی‌های توست؛ زیرا درک و دید تو محدود است.
کرده مخلوق خویش نام اللّه
تا کی از خودپرستی ای گمراه؟
هوش مصنوعی: تا کی باید به خاطر خودخواهی و خودپرستی‌ات، نام خداوند را فراموش کنی که مخلوق خودش را نامیده است؟
هرچه دانسته ​ای از او او نیست
فی المثل ذات عنبر آن بو نیست
هوش مصنوعی: هر چیزی را که از او می‌دانی، او واقعی نیست. به عنوان مثال، ذات عنبر خود عطر و بویی ندارد.
آیت «حقّ قدره» برخوان
قَدَرِ قِدْرِ علم خویش بدان
هوش مصنوعی: آیت «حقّ قدره» را بر سر سفره‌ی علم و دانش خود بخوان و به عظمت و ارزش دانشت آگاه باش.
گوشۀ پرده​ای ز اند و هزار
گر براندازد ایزد قهّار
هوش مصنوعی: اگر گوشه‌ای از پرده‌ای به هم بریزد، خداوند توانای سخت‌گیر هزاران دنیا را برمی‌چیند.
پرتو روی او بسوزاند
هرچه را دیده دید کی ماند
هوش مصنوعی: نور چهره‌اش آن‌قدر قوی است که هر چیزی را که دیده از بین می‌برد، حالا دیگر چه چیزی باقی مانده است؟
هرکه را گفتی این خدای من است
زانکه بر وفق عقل و رای من است
هوش مصنوعی: هر کسی که گفتی این خدا مال من است، به خاطر این است که با عقل و نظر من هماهنگ است.
حق تعالی و رای آن باشد
به حقیقت خدای آن باشد
هوش مصنوعی: خداوند متعال و اراده‌ی او به حقیقت، واقعاً خدایی است.
چونکه مقصود را نهایت نیست
راه را حدّ و حصر و غایت نیست
هوش مصنوعی: چون هدف و مقصود نهایتی ندارد، بنابراین راه رسیدن به آن نیز محدود و مشخص نیست.
لاجرم هرکه را دلی باشد
هر زمانی به منزلی باشد
هوش مصنوعی: هر کسی که دل سوزی دارد، در هر زمانی به جایی می‌رسد و منزلت پیدا می‌کند.