گنجور

بخش ۲ - عین الیقین

لفظ قرآن و معنی برهان
قول «لو کان فیهما» را دان
یعنی از کثرت الاهستی
آسمان و زمین تباهستی
دو کس ار متفق شوند به رای
بود از عجز و کی شوند خدای
ورنه چون این از آن جدا باشد
آنکه غالب بود خدا باشد
نه که خود جمله ذرّه​های وجود
قایل آمد به وحدت معبود
کثرت آمد به وحدت آبستن
همچو درنیست هست را مَکْمَن
اعتبارات وحدت است جهان
نقش کثرت از آن یکی می​دان
تیغ را لعل کن به خون عدد
مهتری چون شوی زبون عدد
گردن پست گردنان بشکن
بیخ کفر از همه جهان برکن
عدد آخر همه دلیل یکی است
کافر است آنکه اندرینش شکی است
باز هر کثرتی به وحدت خاص
خواه انواع گیر و خواه اشخاص
عدد بی​نهایت و بی حد
از یکی و یکی برون زعدد
به فصول و خواص نامحدود
گشته از جنس خویشتن معدود
مبدء و منتهای جمله شمار
وحدت آمد ز اندک و بسیار
جل قدره ظهور وحدت خویش
کرده اندر مظاهر کم و بیش
وحدتش گشته ظاهر از اعداد
نفی امثال کرده و اضداد
گفته دایم نه خاص روز شمار
«لمن الملک واحدالقهّار»

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: کتابخانهٔ تصوف

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

لفظ قرآن و معنی برهان
قول «لو کان فیهما» را دان
هوش مصنوعی: لفظ قرآن و مفهوم آن، دلیل و نشانه‌ای بر این است که اگر در قرآن و هر دو کلامش، خدایی وجود نداشت، انسان‌ها به آن توجه نمی‌کردند.
یعنی از کثرت الاهستی
آسمان و زمین تباهستی
هوش مصنوعی: به خاطر فراوانی و کثرت موجودات، آسمان و زمین دچار نقصان و خرابی شده‌اند.
دو کس ار متفق شوند به رای
بود از عجز و کی شوند خدای
هوش مصنوعی: اگر دو نفر با هم هم‌نظر شوند، این به دلیل ناتوانی آن‌هاست و آیا می‌توانند به مقام خداوندی برسند؟
ورنه چون این از آن جدا باشد
آنکه غالب بود خدا باشد
هوش مصنوعی: اگر این دو موضوع از یکدیگر جدا باشند، تنها چیزی که می‌تواند برتر و غالب باشد، خود خداست.
نه که خود جمله ذرّه​های وجود
قایل آمد به وحدت معبود
هوش مصنوعی: نه اینکه خود تمام ذرات وجود به وحدت معبود اعتقاد دارند.
کثرت آمد به وحدت آبستن
همچو درنیست هست را مَکْمَن
هوش مصنوعی: جمعیت و تنوع به وحدت و یکپارچگی نزدیک می‌شود، مانند اینکه درون یک رحم، نشانی از وجود نوزاد وجود دارد.
اعتبارات وحدت است جهان
نقش کثرت از آن یکی می​دان
هوش مصنوعی: جهان به خاطر وحدت و یکی بودنش اعتبار و معنا پیدا کرده است، و تنوع موجودات تنها جلوه‌ای از آن یکتایی است.
تیغ را لعل کن به خون عدد
مهتری چون شوی زبون عدد
هوش مصنوعی: برای اینکه تیزی و خطر یک شمشیر را به زیبایی و جذابیت مبدل کنی، باید به قدرتمندان و بزرگان توجه کنی. در واقع، زمانی که تو در برابر آن‌ها قدرت و اعتبار خود را از دست می‌دهی، به زبونی و ناتوانی دچار می‌شوی.
گردن پست گردنان بشکن
بیخ کفر از همه جهان برکن
هوش مصنوعی: به گردن‌های پست و ننگین بی‌اعتنایی کن و ریشه‌ی کفر و نفاق را از عالم برکن.
عدد آخر همه دلیل یکی است
کافر است آنکه اندرینش شکی است
هوش مصنوعی: عدد نهایی همه دلایل یکی است و کسی که در این مسأله تردید کند، در حقیقت کافر است.
باز هر کثرتی به وحدت خاص
خواه انواع گیر و خواه اشخاص
هوش مصنوعی: هر نوع افزایش و کثرت در نهایت به یک وحدت خاص منتهی می‌شود، چه این کثرت شامل چیزهای متفاوت باشد و چه شامل انسان‌ها.
عدد بی​نهایت و بی حد
از یکی و یکی برون زعدد
هوش مصنوعی: عدد بی‌نهایت و بدون حد و مرز از مفهوم یکی و یکی فراتر می‌رود.
به فصول و خواص نامحدود
گشته از جنس خویشتن معدود
هوش مصنوعی: فصول و ویژگی‌های مختلفی به وجود آمده‌اند، اما در عین حال، تعداد آن‌ها از جنس خودمان محدود است.
مبدء و منتهای جمله شمار
وحدت آمد ز اندک و بسیار
هوش مصنوعی: آغاز و پایان تمام جملات، اتحاد و پیوستگی است که از کم و زیاد به وجود می‌آید.
جل قدره ظهور وحدت خویش
کرده اندر مظاهر کم و بیش
هوش مصنوعی: وجود بی‌نظیر خداوند در جلوه‌ها و نشانه‌ها خود را به گونه‌ای مشهود کرده است که در بعضی جلوه‌ها کمتر و در برخی دیگر بیشتر دیده می‌شود.
وحدتش گشته ظاهر از اعداد
نفی امثال کرده و اضداد
هوش مصنوعی: یکی از معانی این بیت بیانگر این است که وحدت و یگانگی در همه چیز نمایان شده است. در حقیقت، از طریق تضادها و تفاوت‌ها، ما می‌توانیم به درک بهتری از این یگانگی دست پیدا کنیم. به عبارتی دیگر، وجود عددها و اشیای متفاوت در کنار هم، به ما این احساس را می‌دهد که در عین تفاوت‌ها، همه چیز در نهایت به یک حقیقت واحد مرتبط است.
گفته دایم نه خاص روز شمار
«لمن الملک واحدالقهّار»
هوش مصنوعی: همیشه می‌گویند که فقط یک روز شمار خاص نیست، بلکه همه‌ی روزها و موقعیت‌ها به یاد دارند که مالک واقعی و قهّار یکی است.