گنجور

بخش ۹ - در تحقیق روزه

ز خشم و شهوت و از حرص و کینه
تهی کن ای پسر امروز سینه
وگر مه در قیامت این چهارت
برآرند از دل و ار جان دمارت
ز من بشنو رها کن لعب و طیبت
دهان خود بشوی از کفر و غیبت
پس آنگه روزه گیر از هر چه منهی‌ست
اگر دانسته‌ای کالصّومُ لی چیست
به صورت روزه ترک آب و نان‌ست
به ترک دون حق معنیش آن‌ست
چو خواهی داشت روزه چشم درپوش
مکن غیبت وگر گویند منیوش
به کلی از همه بدها حذر کن
چو بینی بد چو باد از وی گذر کن
نخوردن ز آب و نان این روزه عام‌ست
ولیکن نزد خاصان کار خاص‌ست
چو پرهیزی ز نمامی و غیبت
ز سوگند دروغ و میل شهوت
بود این روزهٔ خاصان درگاه
خوشا وقت کسی کو داشت یک ماه
از آن پس روزهٔ خاص الخواص است
بگویم کاندر آن چه اختصاص است
ز دنیا فارغند از راه عزت
ز عقبی نیز هم از عین حیرت
بجز حق هر چشان در خاطر آید
از ایشان در زمان روزه گشاید
چنین دار ار توانی داشت روزه
وگر نه رو برو بخور در چاشت روزه
تو زین هر سه که بشنیدی به گفتار
کدامینت پسند آید نگهدار
بگویم مغز این جمله کدام است
که گر جز همچنان داری حرام است
به حق گیر و به حق دار و به حق خور
که سر روزه این‌ست ای برادر
کسی را باشد این معنی مسلم
که ترک خود کند والله اعلم
به عیدی‌مان لباس عافیت ده
که در دنیا و عقبی عافیت به
چو از تحقیق یابی نور تحقیق
بدانی معنی ایام تشویق

اطلاعات

وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: علی پی‌سپار

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

ز خشم و شهوت و از حرص و کینه
تهی کن ای پسر امروز سینه
هوش مصنوعی: نوجوان! امروز قلبت را از خشم، شهوت، حرص و کینه خالی کن.
وگر مه در قیامت این چهارت
برآرند از دل و ار جان دمارت
هوش مصنوعی: اگر در قیامت ماه را به این چهار چیز (دل و جان) برآرند، دیگر چه بهانه‌ای برای تو باقی می‌ماند؟
ز من بشنو رها کن لعب و طیبت
دهان خود بشوی از کفر و غیبت
هوش مصنوعی: از من بشنو، خودت را از بازی و سرگرمی آزاد کن و زبانت را از حرف‌های ناپسند و غیبت پاک کن.
پس آنگه روزه گیر از هر چه منهی‌ست
اگر دانسته‌ای کالصّومُ لی چیست
هوش مصنوعی: پس از آن، روزه‌دار باید از هر چیزی که ممنوع است بپرهیزد؛ اگر می‌دانی که روزه چیست.
به صورت روزه ترک آب و نان‌ست
به ترک دون حق معنیش آن‌ست
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که روزه تنها از خوردن و نوشیدن پرهیز کردن نیست، بلکه همراه با آن باید به دوری از امور ناپسند و نادرست نیز توجه شود. در واقع، ترک خوردن و نوشیدن باید با ترک گناه و کارهای نادرست همراه باشد تا مفهوم واقعی روزه تحقق یابد.
چو خواهی داشت روزه چشم درپوش
مکن غیبت وگر گویند منیوش
هوش مصنوعی: اگر می‌خواهی چشمت را از ناپسندی محفوظ نگه‌داری، باید از غیبت کردن پرهیز کنی و اگر دیگران بگویند که غیبت نکن، به آن توجه نکن.
به کلی از همه بدها حذر کن
چو بینی بد چو باد از وی گذر کن
هوش مصنوعی: از تمام بدی‌ها دوری کن و اگر بدی‌ای را دیدی، سریعاً از آن دور شو و بی‌توجهی کن.
نخوردن ز آب و نان این روزه عام‌ست
ولیکن نزد خاصان کار خاص‌ست
هوش مصنوعی: پرهیز از خوردن و نوشیدن در روزه برای همه مردم معمولی است، اما در میان اهلِ معرفت و خاصان، این عمل معنای ویژه‌ای دارد و به نوعی فراتر از یک عمل ظاهری است.
چو پرهیزی ز نمامی و غیبت
ز سوگند دروغ و میل شهوت
هوش مصنوعی: اگر از تهمت زدن و غیبت کردن، همچنین از قسم دروغ و تمایلات شهوانی پرهیز کنی،
بود این روزهٔ خاصان درگاه
خوشا وقت کسی کو داشت یک ماه
هوش مصنوعی: این روز خاصی برای افرادی است که در درگاه ویژه‌ای قرار دارند و خوشا به حال کسی که فرصت یک ماه را دارد.
از آن پس روزهٔ خاص الخواص است
بگویم کاندر آن چه اختصاص است
هوش مصنوعی: از آن زمان به بعد، روزه‌ای با ویژگی‌های خاص وجود دارد که باید بگویم در آن چیزهایی وجود دارد که خاص و منحصر به فرد است.
ز دنیا فارغند از راه عزت
ز عقبی نیز هم از عین حیرت
هوش مصنوعی: آن‌ها از دنیا دست شسته‌اند و راهی به سوی عزت یافته‌اند و از بازگشت به گذشته نیز در حیرت و سردرگمی نیستند.
بجز حق هر چشان در خاطر آید
از ایشان در زمان روزه گشاید
هوش مصنوعی: تنها حق و حقیقت در ذهن باید باقی بماند و هر چیزی غیر از آن در ایام روزه باید دوری گزید و به یاد نیاورد.
چنین دار ار توانی داشت روزه
وگر نه رو برو بخور در چاشت روزه
هوش مصنوعی: اگر می‌توانی روزه بگیری، آن را رعایت کن و اگر نمی‌توانی، به جای آن در زمان مناسب غذا بخور.
تو زین هر سه که بشنیدی به گفتار
کدامینت پسند آید نگهدار
هوش مصنوعی: هر کدام از این سه را که شنیدی، نگه‌دار آن را که به گفتار کدامیک از آن‌ها بیشتر پسندیده است.
بگویم مغز این جمله کدام است
که گر جز همچنان داری حرام است
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که اگر کسی به غیر از معانی و تفاسیر درست از این سخن توجه کند، اصل آن اهمیت ندارد و حتی می‌تواند نادرست یا مضر باشد. به عبارت دیگر، فهم و درک صحیح از موضوع بسیار مهم‌تر از صرفاً شنیدن یا گفتن آن است.
به حق گیر و به حق دار و به حق خور
که سر روزه این‌ست ای برادر
هوش مصنوعی: حق را بگیر و حق را بده و حق را بخور، زیرا این رفتار روزه‌داران است، ای برادر.
کسی را باشد این معنی مسلم
که ترک خود کند والله اعلم
هوش مصنوعی: کسی پیدا می‌شود که این موضوع را به وضوح درک کند که باید از خودگذشتگی کند و فقط خداوند از این نکته آگاه‌تر است.
به عیدی‌مان لباس عافیت ده
که در دنیا و عقبی عافیت به
هوش مصنوعی: به عنوان هدیه، لباس آرامش و سلامت به ما بپوشان که در این دنیا و آخرت، آرامش و سلامت مهم‌ترین چیزها هستند.
چو از تحقیق یابی نور تحقیق
بدانی معنی ایام تشویق
هوش مصنوعی: وقتی به درک واقعی و روشنایی دانش دست پیدا کنی، آن زمان می‌فهمی که روزها و لحظات تشویق و خوشحالی چه معنایی دارند.

حاشیه ها

1394/02/18 01:05
محمود

در بیت چهارده : وگر نه رو بخور در چاشت روزه . درست است که ( برو ) اضافه تایپ شده . حقیقتا که شبستری به دوران خود فوق فیلسوف بوده و هست . روحش شاد

1396/01/08 12:04
امیرعلی داودپور

شیخ محمود شبستری در این ابیات به تفسیر مفهوم روزه میپردازد.
بزرگترین روزه خوردن روزی پاک است که هر روز بخوری و بیاشامی. در قرآن مسطور است بر شما روزه واجب است چنانچه بر پیش از شما نوشته شده است. بررسی آداب روزه در ادیان قبلی نشان میدهد نخوردن و ننوشیدن یک ماهه در هیچ دینی نوشته نشده است. از فرار مردم از کشورهای اسلامی جلوگیری نکرده است. به جز ضرر بر اقتصاد جامعه جیزی نداشته است که در ضدیت با بخش بعدی این آیه است ( یرید لکم الیسر...). در این زمان چون اهل باطل و قساوت به شریعتی اینچنین اشتغال دارند دوری از آداب و رسوم آن جز واجبات است.