گنجور

بخش ۶ - در تحقیق نماز

خشوع مومنان جان نماز است
از آن معنی که با او دوست راز است
اگر از جان و دل با حق به رازی
یقین می‌دان که دایم در نمازی
اگر چه افضل طاعت نماز است
فضیلت بیشتر اندر نیاز است
مصلی را فلاح اندر خشوع‌ست
خشوع دوستان در عین جوع‌ست
ازیرا جوع باشد قوت مردان
شکم چون پر شود می‌دان ز شیطان
ببُر از خلق و با حق گیر پیوند
به کلّی اقتدا کن رکعتی چند
ز اول بفکن این دنیا پس سر
پس آن گاهی بگو الله اکبر
ز خاطر دور کن افعال مَنهی
به قول و فعل گو وجّهت وجهی
چو استادی دوانستی که جای‌ست
به هر سویی که روی آری خدای‌ست
چو میدانی که نیت چیست باری
به نیت کن چو خواهی کرد کاری
قرائت چیست با حق راز گفتن
نیاز خویش با حق باز گفتن
حضور قلب می‌باید در این کار
اگر داری وگرنه رو به دست آر
اگر چه ما نمازی می‌گزاریم
ولی در وی حضور دل نداریم
خداوندا حضوری بخش ما را
اجابت کن به فضلت این دعا را
تو را تا بود تو اندر وجود است
تنت فارق چو شیطان از سجود است
ولی چون بود خود را ترک کردی
برو کن سجده اکنون زانکه مردی
برو نیت نکو کن پس قدم نه
که نیت مومنان را از عمل به
نماز پنج وقتی سهل باشد
توان کردن چون این کس اهل باشد
نماز مومنان این بُد که گفتم
به یک معنی و دیگرها نهفتم
نماز مخلصان برتر از این‌ست
ندانستی‌ش پنداری همین است
نمازی کان به حق دین را ستون‌ست
یقین می‌دان صلوه دائمون‌ست
بسی خفتی کنون برخیز از خواب
جماعت فوت خواهد گشت دریاب
نخست از فاتحه بشناس خود را
بخوان پس قل هو الله احد را
نماز معنوی زان علی بود
که جان او ز نور حق جلی بود
که پیکان برکشیدش مرد از پای
نجنبید از حضور خویش از جای
تو هم گر عابدی بگذار عادت
که این‌ست ای اخی سر عبادت
نمازی کز سر صدق و صفا نیست
اگر در کعبه بگذاری روا نیست
مکن سهو نمازت در ره دین
بخوان یک راه ویل للمصلین
نمازی کان به سهو آری تمامت
جزایش ویل باشد در قیامت
برو جان پد بشنو ز محمود
کز اینش جز نصیحت نیست مقصود
نماز از صدق کن کان‌ست اولی
که تا یابی جزایش قرب مولی

اطلاعات

وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: علی پی‌سپار

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

خشوع مومنان جان نماز است
از آن معنی که با او دوست راز است
هوش مصنوعی: تواضع و فروتنی مؤمنان، روح نماز محسوب می‌شود، زیرا آنان در دل با معبود خود راز و نیاز دارند.
اگر از جان و دل با حق به رازی
یقین می‌دان که دایم در نمازی
هوش مصنوعی: اگر با تمام وجودت به خدا باور داشته باشی و به او اعتماد کنی، همیشه در حال عبادت و نزدیکی به او خواهی بود.
اگر چه افضل طاعت نماز است
فضیلت بیشتر اندر نیاز است
هوش مصنوعی: هرچند که بهترین عبادت نماز است، اما ارزش و فضیلت واقعی در حال نیاز و درخواست از خداوند نهفته است.
مصلی را فلاح اندر خشوع‌ست
خشوع دوستان در عین جوع‌ست
هوش مصنوعی: نمازگزاران واقعی در حالتی از تواضع و خشوع هستند، در حالی که دوستان خداوند، حتی در شرایط دشوار و گرسنگی، همچنان در دل خود خضوع و فروتنی دارند.
ازیرا جوع باشد قوت مردان
شکم چون پر شود می‌دان ز شیطان
هوش مصنوعی: از آنجا که گرسنگی نشانهٔ ضعف و نیاز است، وقتی شکم پر شود، انسان به راحتی از شیطان و وسوسه‌های او دور می‌شود.
ببُر از خلق و با حق گیر پیوند
به کلّی اقتدا کن رکعتی چند
هوش مصنوعی: با مردم بپرهیز و فقط با حق ارتباط برقرار کن و به طور کامل به او اقتدا کن. چند رکعت نماز بخوان.
ز اول بفکن این دنیا پس سر
پس آن گاهی بگو الله اکبر
هوش مصنوعی: از ابتدا این دنیا را پشت سر بگذار و گاهی بگو الله اکبر.
ز خاطر دور کن افعال مَنهی
به قول و فعل گو وجّهت وجهی
هوش مصنوعی: از یاد بردن کارهای ناپسند را فراموش کن و به جای آن با گفتار و کردار نیک به سمت خداوند روی بیاور.
چو استادی دوانستی که جای‌ست
به هر سویی که روی آری خدای‌ست
هوش مصنوعی: هر جا که بروی، خداوند حاضر و ناظر است و از تو آگاه است. هر لحظه که به سمتی روی کنی، او را در آنجا خواهی یافت.
چو میدانی که نیت چیست باری
به نیت کن چو خواهی کرد کاری
هوش مصنوعی: وقتی می‌دانی که هدف چیست، پس بهتر است با هدف و نیت خوب اقدام کنی.
قرائت چیست با حق راز گفتن
نیاز خویش با حق باز گفتن
هوش مصنوعی: خواندن و تلاوت چیست جز بیان نیازهای خود به حق و برقراری ارتباط با او؟
حضور قلب می‌باید در این کار
اگر داری وگرنه رو به دست آر
هوش مصنوعی: وقتی در این کار شرکت می‌کنی، باید با تمام وجود و قلبت در آن حضور داشته باشی. اگر این حالت را نداری، بهتر است خودت را کنار بکشی و به آن نپردازی.
اگر چه ما نمازی می‌گزاریم
ولی در وی حضور دل نداریم
هوش مصنوعی: ما ممکن است نماز بخوانیم، اما در دل و جان حضور واقعی در این عمل نداریم.
خداوندا حضوری بخش ما را
اجابت کن به فضلت این دعا را
هوش مصنوعی: ای پروردگارا، با لطف و کرمت دعای ما را مستجاب کن و به ما حضوری عطا کن.
تو را تا بود تو اندر وجود است
تنت فارق چو شیطان از سجود است
هوش مصنوعی: تو تا زمانی که وجود داری، در وجود تو هستی، اما تن تو مانند شیطان است که از سجده دوری می‌کند.
ولی چون بود خود را ترک کردی
برو کن سجده اکنون زانکه مردی
هوش مصنوعی: وقتی خود را رها کردی و به فکری عمیق دست یافتی، وقت آن است که در مقابل حقیقت و واقعیت تسلیم شوی و خضوع کنی، زیرا به رشد روحی و انسانی رسیده‌ای.
برو نیت نکو کن پس قدم نه
که نیت مومنان را از عمل به
هوش مصنوعی: برای اینکه مسیر درستی را پیش بگیری، ابتدا نیت خوبی داشته باش و سپس اقدام کن؛ زیرا نیت مؤمنان نقش بسزایی در اعمالشان دارد.
نماز پنج وقتی سهل باشد
توان کردن چون این کس اهل باشد
هوش مصنوعی: برگزاری نمازهای پنج‌وقت برای کسی که اهل ایمان و دیانت باشد، کار آسانی است.
نماز مومنان این بُد که گفتم
به یک معنی و دیگرها نهفتم
هوش مصنوعی: نماز مؤمنان به گونه‌ای است که من آن را بیان کردم و دیگر نکات را در سکوت حفظ کرده‌ام.
نماز مخلصان برتر از این‌ست
ندانستی‌ش پنداری همین است
هوش مصنوعی: نماز افراد خالص و مخلص، از این چیزهایی که فکر می‌کنی بالاتر و باارزش‌تر است؛ تو هنوز این را درک نکرده‌ای و گمان می‌کنی که همین کافیست.
نمازی کان به حق دین را ستون‌ست
یقین می‌دان صلوه دائمون‌ست
هوش مصنوعی: نمازی که به حقیقت، پایه و اساس دین است، یقیناً باید همیشه و به طور مداوم برگزار شود.
بسی خفتی کنون برخیز از خواب
جماعت فوت خواهد گشت دریاب
هوش مصنوعی: اکنون وقت آن است که از خواب بیدار شوی، چون در اینجا افرادی در حال از دست رفتن هستند. به اهمیت و جدیت اوضاع توجه کن و اقدام کن.
نخست از فاتحه بشناس خود را
بخوان پس قل هو الله احد را
هوش مصنوعی: ابتدا با خواندن فاتحه، خود را بشناس و سپس سوره "قل هو الله احد" را بخوان.
نماز معنوی زان علی بود
که جان او ز نور حق جلی بود
هوش مصنوعی: نماز باطنی و معنوی از او به درستی نشأت می‌گیرد که روح او از نور خداوند پرنور است.
که پیکان برکشیدش مرد از پای
نجنبید از حضور خویش از جای
هوش مصنوعی: مردی که تیر کمان را به سمت او نشانه رفته، از جایش حرکت نمی‌کند و از حضورش آگاه است.
تو هم گر عابدی بگذار عادت
که این‌ست ای اخی سر عبادت
هوش مصنوعی: اگر تو هم عبادتی می‌کنی، بگذار که این کار، بخشی از عادت تو باشد، ای برادر من در عبادت.
نمازی کز سر صدق و صفا نیست
اگر در کعبه بگذاری روا نیست
هوش مصنوعی: نمازی که با صداقت و خلوص نیت انجام نشود، حتی اگر در کعبه هم اقامه شود، پذیرفته نیست.
مکن سهو نمازت در ره دین
بخوان یک راه ویل للمصلین
هوش مصنوعی: در دین، در هنگام نماز کوتاهی نکن و آن را به درستی بخوان، زیرا برای نمازگزاران عذاب سختی در نظر گرفته شده است.
نمازی کان به سهو آری تمامت
جزایش ویل باشد در قیامت
هوش مصنوعی: نمازی که با سهل‌انگاری و بی‌توجهی خوانده شود، جزای آن در روز قیامت جایگاه بدی خواهد بود.
برو جان پد بشنو ز محمود
کز اینش جز نصیحت نیست مقصود
هوش مصنوعی: برو و از پدر خود بشنو که محمود تنها هدفش نصیحت کردن است و چیز دیگری در کارش نیست.
نماز از صدق کن کان‌ست اولی
که تا یابی جزایش قرب مولی
هوش مصنوعی: نماز را با صداقت بجا آور، زیرا که این کار نخستین قدم در نزدیکی به خداوند است و تا جایی که پاداش آن را بدست آوری، می‌توانی به قرب و نزدیکی محبوب حقیقت راه یابی.

حاشیه ها

1393/03/17 19:06
حمیدرضا

سلام،
در مصرع: برو جان پد بشنو ز محمود
به نظر میاید که باید "پدر" باشد، و "ر" تایپ نشده است. از لحاظه آهنگین هم باید پدر باشد و الا مصرع از وزن میافتد.
با تشکر

1396/01/08 09:04
امیرعلی داودپور

شیخ محمود شبستری در اینجا ضمن اشاره به چند شایعه از جمله کشیدن تیر از پای علی در حین نماز که البته میدانید خون نماز را باطل میکند و برخی اشاره به نماز سنت از جمله رکعت رفتن که نماز تن است آن را نزدیکی به مولا میداند. من از خداوند به خود نزدیکتر نمیدانم و گمان نمیکنم با رکعت رفتن قلب خدای تبارک و تعالی به من نرم تر شود اگر شده بود سوریه و ایران و عراق و افغانستان چنین نبود. خم کردن سر طرف عربستان مذموم و ناپسند است که صاحبان آن خانه مهمان کشند چه در دوره آقای خمینی که صاحب حکومت بود بعد از کشتار حجاج این عمل یعنی رکوع و سجود به طرف خانه مهمان کش را تقبیح نکرد جه در زمان ما در رمی جمرات هزاران نفر کشته شدند و هنچنین در خانه کعبه. لذا از مراتب جهالت است که خانه خداوند را مهمان کش و غریب کش بدانیم و هم صفت قداست را به او بدهیم.

1397/06/30 12:08
محمد

سلام خدمت خوانندگان محترم.
در شعر اشاره زیبایی به حالت معنوی مولا علی ع در هنگام نماز شده است،که وقتی تیر را از پای ایشان در می آورند، حضرت متوجه درد نمی شوند و آنقدر روحشان غرق در لذت عبادت خداست که از جسم غافل است.البته میتوان به گونه ای دیگر تعبیر کرد که شاید حضرت درد را احساس می کردند اما ایستادن برای اقامه نماز در پیشگاه قادر مطلق و در منظر چشمان علی چنان عظمت و جایگاهی دارد که حضرت حاضر نمی شود در این حال باشکوه،درد زخم را به چهره بیاورد و در مقابل جانان خم به ابرو بیاورد،باری مردان بزرگ ،اسرار بزرگ دارند و کارهای بزرگ انجام می دهند هر چند شاید با عقل و درک ما قابل ادراک نباشد.البته ممکن است خون باعث ابطال نماز شود که این منافاتی با موضوع ندارد و در اینصورت دوباره میتوان نماز را به جای آورد.
مطلب دوم:
اگر کسی خانه شما را غصب کند و در آن خانه جای بگیرد و شما را بیرون کند آیا شما او را صاحب خانه ی خود میدانید.قرآن که کتاب برحق آسمانی است کعبه را اولین خانه ای معرفی می کند که در روی زمین برای عبادت خدا بنا شده است.
آل عمران-96
إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًی لِّلْعَالَمِینَ
ﻳﻘﻴﻨﺎً ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﺍﻱ ﻛﻪ ﺑﺮﺍﻱ [ ﻧﻴﺎﻳﺶ ﻭ ﻋﺒﺎﺩﺕ ] ﻣﺮﺩم ﻧﻬﺎﺩﻩ ﺷﺪ ، ﻫﻤﺎﻥ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺩﺭ ﻣﻜﻪ ﺍﺳﺖ ، ﻛﻪ ﭘﺮ ﺑﺮﻛﺖ ﻭ ﻭﺳﻴﻠﻪ ﻫﺪﺍﻳﺖ ﺑﺮﺍﻱ ﺟﻬﺎﻧﻴﺎﻥ ﺍﺳﺖ .
پس شایسته نیست که غاصبان بنای توحید را مالک آن بدانیم.آنها که مومنان را در خانه ی خداوند به خاک و خون کشیدند،دشمنان خدا و بندگان خدایند.ما کعبه را نشانه ای میدانیم از وحدانیت خداوند و همه برای خداوند یکتا و به فرمان او به سوی کعبه سر به خاک می گذاریم، در حالیکه میدانیم خداوند در همه جا هست و دربند مکان و زمان نیست.
سجده اوج پرواز عاشقیست که به درگاه معشوق رسیدست و سِرِّ این معما فاش شدنی نیست مگر برای طالب آن.
آیا تا به حال تلاتم روزگار و بالا و پایین شدن آن به تنگ آمده اید،آیا شده است که تمام تدبیرها و برنامه ریزی هایتان ،جواب معکوس دهد.
این جمله ساده را چند بار تکرار کرده اید:((چی میخواستیم، چی شد))
آری دست خداوند بالای همه دستهاست و اراده ی او فوق همه ی اراده هاست. در بارگاه چنین قادر دانا و توانایی چه کاری برتر از ابراز ناتوانی و عجز میتوان کرد.و آیا سجده در برابر این قادر مطلق اوج اتصال به منبع دانایی و توانایی نیست.جهل آن است که جایگاه خود را نشناسی و بیهوده چون کسانی که قطره ای از باده خورده اند در کوی و بام عربده بکشی و لاف مستی سر دهی.