گنجور

بخش ۱۱ - اندر مدح خواجهٔ عمید احمدبن مسعود تیشه و وصف حال خانه‌ای گوید که از جهت حکیم سنایی کرده بود و اسباب مهیّا گردانیده

دوستی مخلص اندرین شهرم
کرد از صدق و دوستی بهرم
خانه‌ای بهر من به رحمت دل
کرد و یک دست جامه خانه ز ظل
سقف او وقف خانهٔ افلاک
خوانده در صحن مالک‌الاملاک
خشت او از بهشت داده خبر
خاکش از باد و آب برده اثر
از برای دلِ منِ رنجور
کرده یک دست جامه خانه ز نور
این نه عیبست نزد هشیاران
زانکه بس خفته‌اند بیداران
هست تنهایی اندرین منزل
حجرهٔ جان و سبز خانهٔ دل
من به تنهایی اندرین بنیاد
با دلی پر ز غم نشستم شاد
من درین خانهٔ خجسته نهاد
بودم از پشت عقل و روی نهاد
نقش آن خانهٔ بهی بارش
خلل بام بود و دیوارش
واندر آن خانه مونس از همه کس
سایهٔ خانهٔ من و من و بس
خانه تاریک و مرد بی‌مایه
سایه‌ای باشد از بر سایه
مونس من درین چنین خانه
خاطر تیز و عقل فرزانه
اندرین خانه بی‌شر و شورم
راست خواهی چو مرده در گورم
هر سخن کان به جای خود باشد
کاتب الوحی آن خرد باشد
در تماشای فکرت از اغیار
سایهٔ خانه هم نیابد بار
نبود همچو موش مرد سخن
سایه پرورد و خانه ویران‌کن
مرد قانع نه مرد لوس بُوَد
کز طمع گربه چاپلوس بُوَد

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: محمودرضا رجایی

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

دوستی مخلص اندرین شهرم
کرد از صدق و دوستی بهرم
هوش مصنوعی: در این شهر، دوستی وفادار پیدا کردم که به خاطر صداقت و دوستی‌اش از او بهره‌مند شدم.
خانه‌ای بهر من به رحمت دل
کرد و یک دست جامه خانه ز ظل
هوش مصنوعی: خانه‌ای به خاطر رحمتش برای من فراهم کرد و دستی از لباس‌های خانه‌اش به من هدیه داد.
سقف او وقف خانهٔ افلاک
خوانده در صحن مالک‌الاملاک
هوش مصنوعی: این شعر به توصیف زیبایی و عظمت آسمان می‌پردازد. سقف آسمان به نوعی به خانه‌ی آسمانی‌ها نسبت داده شده و به مالکیت خداوند اشاره دارد که بر افلاک و عالم بالا حکومت دارد. به عبارت دیگر، آسمان به عنوان فضایی مقدس و متعلق به خداوند به تصویر کشیده شده است.
خشت او از بهشت داده خبر
خاکش از باد و آب برده اثر
هوش مصنوعی: او از بهشت ساخته شده و خاکش تحت تأثیر باد و آب قرار گرفته است.
از برای دلِ منِ رنجور
کرده یک دست جامه خانه ز نور
هوش مصنوعی: به خاطر دلِ بیمار من، یک دست لباس نورانی فراهم کرده‌اند.
این نه عیبست نزد هشیاران
زانکه بس خفته‌اند بیداران
هوش مصنوعی: این موضوع برای افراد باهوش عیب نیست، زیرا بیدارانی هستند که در خواب به سر می‌برند.
هست تنهایی اندرین منزل
حجرهٔ جان و سبز خانهٔ دل
هوش مصنوعی: در این مکان، تنهایی در درون خانهٔ جان و باغ دل وجود دارد.
من به تنهایی اندرین بنیاد
با دلی پر ز غم نشستم شاد
هوش مصنوعی: در این مکان، من به تنهایی نشسته‌ام و دل‌ام پر از غم است، اما با این حال شاد هستم.
من درین خانهٔ خجسته نهاد
بودم از پشت عقل و روی نهاد
هوش مصنوعی: من در این خانهٔ خوشبخت، از عقل خود بهره‌برداری کرده و بر زندگی‌ام تأثیر گذاشته‌ام.
نقش آن خانهٔ بهی بارش
خلل بام بود و دیوارش
هوش مصنوعی: آن خانه زیبا دارای سقف و دیواری‌ست که نقص‌هایش به خوبی نمایان است.
واندر آن خانه مونس از همه کس
سایهٔ خانهٔ من و من و بس
هوش مصنوعی: در آن خانه، تنها همدم من سایه است و بس. اینجا هیچ‌کس دیگری نیست.
خانه تاریک و مرد بی‌مایه
سایه‌ای باشد از بر سایه
هوش مصنوعی: در یک خانه تاریک، مردی که ارزش و اهمیت چندانی ندارد، تنها سایه‌ای است که بر سایه دیگران افتاده است.
مونس من درین چنین خانه
خاطر تیز و عقل فرزانه
هوش مصنوعی: دوست من در این خانه، هوش و عقل تیز و نازک‌نظر است.
اندرین خانه بی‌شر و شورم
راست خواهی چو مرده در گورم
هوش مصنوعی: در این خانه، حال و روز من بی‌هیجان و بی‌درد است. اگر بخواهی، مثل مرده‌ای در قبر بی‌جنب و جوش هستم.
هر سخن کان به جای خود باشد
کاتب الوحی آن خرد باشد
هوش مصنوعی: هر گفتاری که در زمان و مکان مناسب بیان شود، نشان‌دهنده‌ی خرد و دانایی است.
در تماشای فکرت از اغیار
سایهٔ خانه هم نیابد بار
هوش مصنوعی: در هنگام تماشای اندیشه‌ات، حتی سایهٔ خانه نیز از دست دیگران دور است.
نبود همچو موش مرد سخن
سایه پرورد و خانه ویران‌کن
هوش مصنوعی: در این بیت به شخصی اشاره می‌شود که از موش بیشتر نیست و در زمینه گفتار و سخنوری به هیچ وجه به پای او نمی‌رسد. او نه تنها سایه پرورد، بلکه می‌تواند به راحتی سبب ویرانی خانه‌ها شود. در واقع، این فرد نه‌تنها از نظر شخصیت و تاثیرگذاری ضعیف است، بلکه در نهایت می‌تواند به تخریب و بحران نیز منجر شود.
مرد قانع نه مرد لوس بُوَد
کز طمع گربه چاپلوس بُوَد
هوش مصنوعی: مردی که قناعت را برمی‌گزیند، به مانند فردی که به طمع و شیطنت می‌پردازد نیست. او به دنبال دنبه‌های بی‌جا و اهل چاپلوسی نیست.