گنجور

بخش ۹ - اندر عزّت عقل

عزّتِ عقل هست سوی روان
نزد روشن ضمیر پاک روان
در اضافت سوی زمانه لطیف
به اضافت به سوی عقل کثیف
اول و آخر و عزیز و ذلیل
علوی و سفلی و قبیح و جمیل
غرض امر و دایهٔ آدم
عَرَض نفس و جوهر عالم
هم ورای مراتب اسمی
هم پذیرای صورت جسمی
ذات او گشته مستدیر از نفس
جنبش او اثرپذیر از نفس
مایه و پایهٔ مدارج اسم
علت و آلت مراتب جسم
این همه عقل را مسلّم گشت
آسمان عقل و روح سُلّم گشت

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: محمودرضا رجایی

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

عزّتِ عقل هست سوی روان
نزد روشن ضمیر پاک روان
هوش مصنوعی: عزت و بزرگی عقل به روحی می‌رسد که نورانی و پاک است.
در اضافت سوی زمانه لطیف
به اضافت به سوی عقل کثیف
هوش مصنوعی: این بیت به نوعی به تضاد بین دو وضعیت یا حالت اشاره دارد. در یک سو، به ویژگی‌های لطیف و زیبا در زمانه اشاره شده که ممکن است به آنچه مثبت و دلنشین است مربوط باشد. در سوی دیگر، به وضعیت کثیف و ناپسند عقل اشاره شده که نشان‌دهنده تفکر یا برداشت‌های منفی و زشت است. به عبارت دیگر، بیت به تفاوت‌ها و تضادهایی بین زیبایی و زشتی، یا فضیلت و رذیلت در دنیای پیرامون ما پرداخته است.
اول و آخر و عزیز و ذلیل
علوی و سفلی و قبیح و جمیل
هوش مصنوعی: این جمله به تنوع و گستردگی مفاهیم اشاره دارد. هر چیزی در زندگی می‌تواند در دو گروه متضاد قرار بگیرد؛ از چیزهایی که در ابتدا و انتها قرار دارند، تا چیزهای با ارزش و بی‌ارزش، زیبا و زشت. این نشان‌دهنده‌ی دوگانگی در طبیعت و ویژگی‌های مختلف اشیاء و مفاهیم است.
غرض امر و دایهٔ آدم
عَرَض نفس و جوهر عالم
هوش مصنوعی: هدف از وجود آدم و نگهداری او در دنیا، تأثیر و وجود نفس او و همچنین جوهر و ماهیت عالم است.
هم ورای مراتب اسمی
هم پذیرای صورت جسمی
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که فراتر از نام‌ها و عناوین، وجودی هست که قادر به پذیرش و درک اشکال و صورت‌های مادی نیز است. به عبارتی، بحث از وجودی است که هم بعد معنوی و هم بعد مادی را در خود دارد.
ذات او گشته مستدیر از نفس
جنبش او اثرپذیر از نفس
هوش مصنوعی: ذات او به گونه‌ای هماهنگ و کامل شده که تحت تأثیر حرکات او قرار می‌گیرد و از نفس او تأثیر می‌پذیرد.
مایه و پایهٔ مدارج اسم
علت و آلت مراتب جسم
هوش مصنوعی: اساس و بنیاد بالاترین درجات، نام و دلیلی است برای نشانه‌ها و مراحل جسمانی.
این همه عقل را مسلّم گشت
آسمان عقل و روح سُلّم گشت
هوش مصنوعی: همهٔ عقل و فهم بشری به این حقیقت رسید که آسمان، عقل و روح به مرتبه‌ای بالا و مطلوب رسیده است.