گنجور

بخش ۵ - حکایت در داد و ستد خردمند

معن دادی خمی درم به دمی
باز کردی مُکاس در درمی
گفت این خوی نزد من نه بدست
جود مال و بخیلی خردست
مال بدهم پی جوانمردی
عقل ندهم به کس به نامردی
در سخاوت چنانکه خواهی ده
لیکن اندر معاملت بسته
ستد و داد را مباش زبون
مرده بهتر که زنده و مغبون
مرد باشی به گاه بیع و شری
از ثریّا نیوفتی به ثری
عقل دست و زبان کوته دان
آرزو رأس مال ابله دان
ای خرد کرده سرفراز ترا
سر نگونسار کرده آز ترا
مرد گرد درِ خرد گردد
تنگ میدان به گرد خود گردد
هرکجا رخ نهادی ای عاقل
تو به آیی چو بد نداری دل
هرکه تدبیر رای بد نکند
ستد و داد بی‌خرد نکند
بی‌خرد را ز خود نباشد سود
بود او آتش است و سودش دود
که ازو تیره تیرگی آرد
چشم را خیره خیرگی آرد
حاکم عقل را در این بنیاد
کارها محکم است و دلها شاد
زانکه در مکتب علوم ازل
از پی راندن رسوم عمل
نُتف او در آسمانهٔ نقل
نکتش در کتابخانهٔ عقل
از خرد خواجه شو که سنگ سپید
لعل شد زیر دامنِ خورشید
اوست بهر بقای جاویدان
دفتر نفش و خامهٔ فرمان

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: محمودرضا رجایی

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

معن دادی خمی درم به دمی
باز کردی مُکاس در درمی
هوش مصنوعی: تو با یک نفس، خُمی در دل من ایجاد کردی و در آن نفس، دلم را باز کردی.
گفت این خوی نزد من نه بدست
جود مال و بخیلی خردست
هوش مصنوعی: می‌گوید که برای من این رفتار ناشی از ثروت و بخیل بودن نیست، بلکه از خرد و فهم من نشأت می‌گیرد.
مال بدهم پی جوانمردی
عقل ندهم به کس به نامردی
هوش مصنوعی: اگر مال و اموال خود را به خاطر جوانمردی ببخشم، اما عقل و فکر خود را به کسی که شایسته نیست نخواهم داد، چون با ناپختگی و بی‌خردی نمی‌توانم به کسی کمک کنم.
در سخاوت چنانکه خواهی ده
لیکن اندر معاملت بسته
هوش مصنوعی: در بخشش و generosity هرطور که می‌خواهی عمل کن، اما در کارهای معاملاتی باید احتیاط و دقت داشته باشی.
ستد و داد را مباش زبون
مرده بهتر که زنده و مغبون
هوش مصنوعی: در معامله و داد و ستد، بهتر است که انسان در شرایطی باشد که زنده و حق او ضایع نشود، تا اینکه مانند کسی باشد که به خاطر زیان و نارضایتی در موقعیت بدی قرار گرفته باشد.
مرد باشی به گاه بیع و شری
از ثریّا نیوفتی به ثری
هوش مصنوعی: اگر در شرایط فروش و خرید مردانه رفتار کنی و به اصول پایبند باشی، هرگز به پایین نخواهی افتاد.
عقل دست و زبان کوته دان
آرزو رأس مال ابله دان
هوش مصنوعی: عقل محدود و زبان کوتاه، آرزوهای بزرگ را مال انسان‌های نادان می‌داند.
ای خرد کرده سرفراز ترا
سر نگونسار کرده آز ترا
هوش مصنوعی: ای خرد بزرگ و ارزشمند، تو را به کمال رسانده‌اند و موفقیت‌هایت باعث افتخار تو شده است، اما در عین حال، آزمایش‌ها و چالش‌ها باعث شده‌اند که به زمین بیفتی و احساس شکست کنی.
مرد گرد درِ خرد گردد
تنگ میدان به گرد خود گردد
هوش مصنوعی: انسان وقتی به فکر و عقل خود توجه کند و به آن اهمیت دهد، در دورانی که نیاز به فضایی وسیع دارد، در واقع خود را در محدوده‌ای کوچک محصور می‌کند.
هرکجا رخ نهادی ای عاقل
تو به آیی چو بد نداری دل
هوش مصنوعی: هر کجا که تو با دقت و هوش خود قدم بگذاری، به نتایج خوبی خواهی رسید و اگر دلت را خوب نگه‌داری، به خوبی‌ها دست پیدا می‌کنی.
هرکه تدبیر رای بد نکند
ستد و داد بی‌خرد نکند
هوش مصنوعی: هر کسی که با تدبیر و تفکر عمل نکند، در کارها دچار مشکلات و اشتباهات خواهد شد و نمی‌تواند به درستی و خردمندانه تصمیم‌گیری کند.
بی‌خرد را ز خود نباشد سود
بود او آتش است و سودش دود
هوش مصنوعی: انسان بی‌خرد هیچ نفعی برای خود ندارد، چرا که همچون آتش است که تنها دود به جا می‌گذارد و فاقد فایده‌ای واقعی است.
که ازو تیره تیرگی آرد
چشم را خیره خیرگی آرد
هوش مصنوعی: چشم را از تیرگی و ناراحتی دور می‌کند و باعث روشنی و شفافیت آن می‌شود.
حاکم عقل را در این بنیاد
کارها محکم است و دلها شاد
هوش مصنوعی: عقل در پایه‌گذاری کارها به شکل مستحکمی عمل می‌کند و این باعث خوشحالی دل‌ها می‌شود.
زانکه در مکتب علوم ازل
از پی راندن رسوم عمل
هوش مصنوعی: به خاطر اینکه در مکتب علم بی‌پایان، پیروی از آداب و رسوم گذشته را کنار گذاشته‌اند.
نُتف او در آسمانهٔ نقل
نکتش در کتابخانهٔ عقل
هوش مصنوعی: آنچه او می‌گوید در آسمان‌ها قرار دارد و مطالبش در کتابخانهٔ دانش و خرد ثبت شده است.
از خرد خواجه شو که سنگ سپید
لعل شد زیر دامنِ خورشید
هوش مصنوعی: از عقل و دانش خود بهره‌ ببر، زیرا که سنگ سفید در زیر نور خورشید به لعل (جواهری ارزشمند) تبدیل شده است.
اوست بهر بقای جاویدان
دفتر نفش و خامهٔ فرمان
هوش مصنوعی: او همواره برای استمرار و بقای ابدی، دفتر وجود و قلم فرمان را در اختیار دارد.