گنجور

بخش ۴ - در شرف نفس و عقل

پدر و مادر جهان لطیف
نفس گویا شناس و عقل شریف
زین دو جفت شریف طاق مباش
واندرین هر دو اصل عاق مباش
بندگی کن همیشه ایشان را
مده از دست در پریشان را
گرشان بعد امر بپرستند
این دو گوهر سزای آن هستند
پدر و مادری که نازارند
حکما عقل و نفس را دارند
مایه بخش سپهر و ارکانند
پیشکاران عالم جانند
سبب جسمت این دو جسمانیست
علت روحت آن دو روحانیست
آن دوت از آرزو سپرده به خاک
وآن دوت از قدر برده بر افلاک
حق آن دو شریف را بگذار
حق این هر دو هم فرو مگذار
وانکه در راهِ کعبه از سرِ داد
اشتر این داد اگرت زاد آن داد
خرد از تو تویی برد جاوید
آب را در هوا کشد خورشید
خرد آمد مشاطهٔ جانت
خرد آمد چراغ ایمانت
حقّهٔ حق دراین جهان خردست
سر به مُهرست و پایدار خودست
عقل در کارگاه کن‌فیکون
از پی جلوهٔ قرار و سکون
در ازل چون حدیث با خود راند
تا ابد همچو کرم پیله بماند
سوی بازار دین چو جستی راه
رستی ار جستی از ملامت گاه
از کژی دور باش و کاژ مباش
چون نه‌ای عود خیره ناژ مباش
که کژی نفس عشوه آگین راست
راستی عقل عافیت بین راست
خرد از بد ترا نجات دهد
خرد از دوزخت برات دهد
جاهلی کفر و عاقلی دین است
عیب‌جو آن و غیب‌گو این است
کشد این را هوا سوی سجین
برد آنرا خرد به علّیّین
منگر آن تات بد چه فرماید
آن نگر کت خرد چه فرماید
کند ار عاقلت به حق در خشم
به از آن کت ببندد ابله چشم
همه کار تو باد با عقلا
دور بادی ز صحبت جهلا

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: محمودرضا رجایی

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

پدر و مادر جهان لطیف
نفس گویا شناس و عقل شریف
هوش مصنوعی: پدر و مادر جهان، موجوداتی لطیف و با نفسی گویا هستند که به خوبی شناخته شده و دارای عقل و فضیلت بالایی هستند.
زین دو جفت شریف طاق مباش
واندرین هر دو اصل عاق مباش
هوش مصنوعی: از این دو پیوند نیکو، خود را از آنها جدا نکن و در این دو اصل، عصبانی و بی‌صبر نباش.
بندگی کن همیشه ایشان را
مده از دست در پریشان را
هوش مصنوعی: هرگز از خدمت به آن‌ها غافل نشو و درنگ نکن، حتی وقتی که اوضاع به هم ریخته است.
گرشان بعد امر بپرستند
این دو گوهر سزای آن هستند
هوش مصنوعی: اگر بعد از فرمان، این دو گوهر را پرستش کنند، شایسته‌ی آن هستند.
پدر و مادری که نازارند
حکما عقل و نفس را دارند
هوش مصنوعی: پدر و مادری که دچار عواطف و احساسات قوی هستند، قطعاً از فهم و عقل کافی برخوردارند.
مایه بخش سپهر و ارکانند
پیشکاران عالم جانند
هوش مصنوعی: پیشکاران زمین و آسمان، جان‌فزای جهان هستند و مایه حیات و استحکام آن محسوب می‌شوند.
سبب جسمت این دو جسمانیست
علت روحت آن دو روحانیست
هوش مصنوعی: علت وجود جسم تو دو جسم مادی است، اما روح تو از دو منبع معنوی نشأت می‌گیرد.
آن دوت از آرزو سپرده به خاک
وآن دوت از قدر برده بر افلاک
هوش مصنوعی: دوستی‌ها و آرزوهای دنیا به خاک سپرده می‌شوند، اما دوستی‌های حقیقی و ارزشمند به آسمان‌ها و عالم بالا منتقل می‌شوند.
حق آن دو شریف را بگذار
حق این هر دو هم فرو مگذار
هوش مصنوعی: به حقوق آن دو بزرگوار احترام بگذار و حق هر دو را فراموش نکن.
وانکه در راهِ کعبه از سرِ داد
اشتر این داد اگرت زاد آن داد
هوش مصنوعی: اگر کسی در مسیر کعبه در جهت انصاف و حق طلبی رفتار کند و نیت خالصی داشته باشد، به او پاداشی عطا خواهد شد که فراتر از تلاش‌ها و کارهایش خواهد بود.
خرد از تو تویی برد جاوید
آب را در هوا کشد خورشید
هوش مصنوعی: خرد باعث می‌شود که تو بتوانی جوهر انبیاء را درک کنی و این که چگونه خورشید می‌تواند آب را از زمین به آسمان ببرد.
خرد آمد مشاطهٔ جانت
خرد آمد چراغ ایمانت
هوش مصنوعی: خرد باعث می‌شود که روح تو زیبا و آراسته شود و همچنین، روشنایی ایمان تو را تامین می‌کند.
حقّهٔ حق دراین جهان خردست
سر به مُهرست و پایدار خودست
هوش مصنوعی: در این دنیا، حقیقت اصلی به‌طور نرم و آرام وجود دارد و همواره پایدار و مطمئن است، هرچند که به راحتی قابل مشاهده نیست.
عقل در کارگاه کن‌فیکون
از پی جلوهٔ قرار و سکون
هوش مصنوعی: در دنیای خلقت و وجود، عقل در حال تلاش و فعالیت است تا آنچه که ثابت و ساکن به نظر می‌رسد را درک کند و به جلوه‌های مختلف آن پی ببرد.
در ازل چون حدیث با خود راند
تا ابد همچو کرم پیله بماند
هوش مصنوعی: در ابتدای خلقت، زمانی که خداوند با خود فکر می‌کرد، تا ابد مانند پیله‌ای که کرم درون آن زندگی می‌کند، باقی خواهد ماند.
سوی بازار دین چو جستی راه
رستی ار جستی از ملامت گاه
هوش مصنوعی: اگر به دنبال حقیقت و معنای دین هستی و تلاش کنی، به راه رستگاری می‌رسی. اما اگر از سرزنش‌ها و انتقادها بگریزی، در این مسیر موفق نخواهی بود.
از کژی دور باش و کاژ مباش
چون نه‌ای عود خیره ناژ مباش
هوش مصنوعی: از انحراف و نادرستی دوری کن و خودت هم به آن دچار نشو؛ زیرا تو مانند چوب معطر نیستی که در کژ بودن، بوی خوشی پخش کند.
که کژی نفس عشوه آگین راست
راستی عقل عافیت بین راست
هوش مصنوعی: این بیت اشاره به این دارد که تمایلات و وسوسه‌های نفس، که اغلب جذاب و فریبنده به نظر می‌آیند، می‌توانند ما را از درک حقیقت و عقلانیت دور کنند. در واقع، عقل و درک صحیح باید بر این تمایلات فائق آید تا به آرامش و عافیت برسیم.
خرد از بد ترا نجات دهد
خرد از دوزخت برات دهد
هوش مصنوعی: ذکاوت انسان او را از مشکلات بزرگ نجات می‌دهد و به او فرصتی برای رهایی می‌بخشد.
جاهلی کفر و عاقلی دین است
عیب‌جو آن و غیب‌گو این است
هوش مصنوعی: انسان جاهل به خاطر نداشتن آگاهی از حقایق، به بی‌مبالاتی و کفر می‌پردازد، در حالی که فرد عاقل با درک و آگاهی، راه دین را می‌شناسد. عیب‌جویی از دیگران نشانه نادانی است، در حالی که افراد عاقل نمی‌پردازند به غیبت و قضاوت‌های نادرست.
کشد این را هوا سوی سجین
برد آنرا خرد به علّیّین
هوش مصنوعی: هوا این فرد را به سوی سجین می‌برد، در حالی که خرد آن فرد را به سمت علیّین می‌کشاند.
منگر آن تات بد چه فرماید
آن نگر کت خرد چه فرماید
هوش مصنوعی: به آنچه که ظواهر نشان می‌دهند توجه نکن، بلکه به آنچه که عقل و خرد می‌گوید گوش بده.
کند ار عاقلت به حق در خشم
به از آن کت ببندد ابله چشم
هوش مصنوعی: اگر عقل تو در حق به خشم بیفتد، بهتر است که ابلهان چشمان خود را ببندند.
همه کار تو باد با عقلا
دور بادی ز صحبت جهلا
هوش مصنوعی: همهٔ کار تو باید با افراد باهوش و عاقل باشد و از گفت‌وگو با افراد نادان دوری کنی.