گنجور

بخش ۱۲ - اندر مراتب عقل

هست اعضا چو شهر و پیشه‌وران
عقل دستور و دل در او سلطان
خشم شحنه است و آرزو عامل
این یکی ظالم آن دگر جاهل
عامل ار هیچ شرط بگذارد
خرد او را به شحنه بسپارد
شحنه‌گر هیچ گون سگالد بد
این موّکل برو بود ز خرد
نفس سلطان اگر بود عادل
با تن و عقل و جان شود بی‌دل
ترجمان دل است نطق و زبان
مر زبان تنست سود و زیان
ترجمان چون ز روی دور زمان
پشت یابد ز قوّت سلطان
گر بیابند ازینکه گفتم بهر
خوش بود پادشا و خرّم شهر
ور همه طالبان کام شوند
مالک ملک ناتمام شوند
گرنه در امر عقل و دل باشند
همه هم‌ خوار و هم خجل باشند
عقل و دل را اگر مطیع شوند
در حضیض فنا رفیع شوند

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: محمودرضا رجایی

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

هست اعضا چو شهر و پیشه‌وران
عقل دستور و دل در او سلطان
هوش مصنوعی: اعضای بدن مانند یک شهر هستند و عقل نقش پیشه‌وران را دارد، در حالی که دل مانند سلطانی در این شهر حکمرانی می‌کند.
خشم شحنه است و آرزو عامل
این یکی ظالم آن دگر جاهل
هوش مصنوعی: خشم و عصبانیت شغل و وظیفه‌ی نگهبانی است و آرزو باعث می‌شود که یکی ظلم کند و دیگری نادانی به خرج دهد.
عامل ار هیچ شرط بگذارد
خرد او را به شحنه بسپارد
هوش مصنوعی: اگر فردی از شرایطی بگذرد و به علم و درایت کافی دست یابد، باید او را به کسی اعتماد کرد که برداشت‌های درستی از او داشته باشد و از او محافظت کند.
شحنه‌گر هیچ گون سگالد بد
این موّکل برو بود ز خرد
هوش مصنوعی: اگر هیچ‌گونه دلیلی برای آن نیابی، پس نباید به او اعتماد کنی و باید به خرد و عقل خود رجوع کنی.
نفس سلطان اگر بود عادل
با تن و عقل و جان شود بی‌دل
هوش مصنوعی: اگر نفس پادشاهی عادل باشد و با تن و عقل و جان هماهنگ باشد، آن‌گاه انسان از درون خالی و بی‌دل خواهد شد.
ترجمان دل است نطق و زبان
مر زبان تنست سود و زیان
هوش مصنوعی: نطق و زبان بیانگر احساسات و افکار درونی انسان هستند و این بیان تنها از طریق وجود بدن و جسم انسان ممکن می‌شود، همچنین به همین طریق می‌توان به نفع و ضرر افراد نیز پی برد.
ترجمان چون ز روی دور زمان
پشت یابد ز قوّت سلطان
هوش مصنوعی: وقتی زمان به عقب برگردد و قدرت پادشاه دچار تغییراتی شود، کسی که سخنان او را می‌فهمد و تفسیر می‌کند، با چالش‌های تازه‌ای روبرو خواهد شد.
گر بیابند ازینکه گفتم بهر
خوش بود پادشا و خرّم شهر
هوش مصنوعی: اگر از گفته‌های من بهره‌ای ببرند، برای پادشاه و شهر خوشایند خواهد بود.
ور همه طالبان کام شوند
مالک ملک ناتمام شوند
هوش مصنوعی: اگر همه کسانی که به دنبال به دست آوردن خواسته‌های خود هستند، به آنچه می‌خواهند برسند، در آن صورت، صاحب و مالک سرزمین ناقص خواهند بود.
گرنه در امر عقل و دل باشند
همه هم‌ خوار و هم خجل باشند
هوش مصنوعی: اگر در موضوع عقل و احساس به درستی عمل نشود، همه افراد به نوعی گرفتار ضعف و شرمندگی خواهند بود.
عقل و دل را اگر مطیع شوند
در حضیض فنا رفیع شوند
هوش مصنوعی: اگر عقل و دل تحت فرمان خداوند باشند، به مقام بسیار والایی دست پیدا می‌کنند، حتی اگر به نظر برسد در پایین‌ترین وضعیت هستند.

حاشیه ها

1395/08/08 09:11
آذر پیرهادی

در بیت ششم فاصله بین مر و زبان اشتباه است و مرزبان صحیح است :
مرزبان تنست سود و زیان