گنجور

غزل شمارهٔ ۵۶

ای صوفیِ سرگردان، در بند نکونامی
تا دُرد نیاشامی، زین دَرد نیارامی
مُلک صمدیّت را، چه سود و زیان دارد؟
گر حافظ قرآنی، یا عابد اَصنامی
زهدت به چه کار آید، گر راندهٔ درگاهی؟
کفرت چه زیان دارد، گر نیک‌سرانجامی
بیچارهٔ توفیقند، هم صالح و هم طالح
درماندهٔ تقدیرند، هم عارف و هم عامی
جهدت نکند آزاد، ای صید که در بندی
سودت نکند پرواز، ای مرغ که در دامی
جامی چه بقا دارد، در رهگذر سنگی؟
دور فلک آن سنگ است، ای خواجه تو آن جامی
این ملک، خلل گیرد؛ گر خود مَلَک رومی
وین روز به شام آید، گر پادشه شامی
کام همه دنیا را، بر هیچ منه سعدی
چون با دگری باید پرداخت به ناکامی
گر عاقل و هشیاری، وز دل خبری داری
تا آدمیت خوانند، ورنه کم از اَنعامی

اطلاعات

وزن: مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
قالب شعری: غزل
منبع اولیه: ویکی‌درج

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

ای صوفیِ سرگردان، در بند نکونامی
تا دُرد نیاشامی، زین دَرد نیارامی
 ای صوفی که مسیر درست را گم کرده ای و در پی خوش نامی و معروف شدن هستی ، تا وقتی که از درد  شراب معرفت  ننوشی و از خود بینی دور نشی  از این درد رها نخواهی یافت و در رنج خواهی بود،(کنایه از این است که همواره خود نمایی  و خودبینی  را همچون یک درد ذهنی و روحی با خودت داری).
مُلک صمدیّت را، چه سود و زیان دارد؟
گر حافظ قرآنی، یا عابد اَصنامی
هوش مصنوعی: ملک بی‌نیاز و بزرگ، هیچ فرقی نمی‌کند که حافظ قرآن باشد یا کسی که به بت‌ها عبادت می‌کند. در واقع، ارزش واقعی در اعمال و باورهای انسان‌هاست و خداوند از این ظواهر و ظاهرگرایی فرارتر است.
زهدت به چه کار آید، گر راندهٔ درگاهی؟
کفرت چه زیان دارد، گر نیک‌سرانجامی
هوش مصنوعی: اگر زهد و پارسایی‌ات باعث شود که از درگاه خدا دور باشی، چه فایده‌ای دارد؟ و اگر نافرمانی کنی، چه آسیبی به تو می‌زند، اگر در نهایت به خوشی برسی؟
بیچارهٔ توفیقند، هم صالح و هم طالح
درماندهٔ تقدیرند، هم عارف و هم عامی
هوش مصنوعی: بیچاره کسانی که در زندگی به سرنوشت گرفتارند، چه نیکوکار باشند و چه بدکار، همه در چنگال تقدیر دست و پا می‌زنند، و این حال شامل عارفان و افراد عادی نیز می‌شود.
جهدت نکند آزاد، ای صید که در بندی
سودت نکند پرواز، ای مرغ که در دامی
هوش مصنوعی: ای صید، تلاش نکن که آزاد شوی، چرا که در قید و بند هستی و پرواز نمی‌کنی. ای پرنده، تو هم که در دام هستی، فایده‌ای برای تو ندارد.
جامی چه بقا دارد، در رهگذر سنگی؟
دور فلک آن سنگ است، ای خواجه تو آن جامی
هوش مصنوعی: جام پس از مدتی از بین می‌رود و دوام ندارد، مانند سنگی که در مسیر زندگی قرار دارد. در واقع، دور فلک و زمان به آن سنگ شکل می‌دهد، اما تو ای آقا، همانند آن جامی هستی که به زودی فرسوده می‌شود.
این ملک، خلل گیرد؛ گر خود مَلَک رومی
وین روز به شام آید، گر پادشه شامی
هوش مصنوعی: اگر این کشور دچار مشکل و اختلال شود، حتی اگر تو پادشاه روم باشی، روزی خواهد آمد که پادشاهی از شام بر آن حکومت کند.
کام همه دنیا را، بر هیچ منه سعدی
چون با دگری باید پرداخت به ناکامی
هوش مصنوعی: سعدی می‌گوید که نباید به خواسته‌های تمامی مردم اهمیت داد، زیرا اگر با دیگران در ارتباط نباشی، ممکن است به ناامیدی دچار شوی.
گر عاقل و هشیاری، وز دل خبری داری
تا آدمیت خوانند، ورنه کم از اَنعامی
هوش مصنوعی: اگر عاقل و آگاه هستی و خبری از دل داری، می‌توانی آدمی به حساب آیی؛ وگرنه کم‌تر از حیوانی خواهی بود.

خوانش ها

غزل ۵۶ به خوانش حمیدرضا محمدی
غزل شمارهٔ ۵۶ به خوانش فاطمه زندی
غزل شمارهٔ ۵۶ به خوانش عندلیب

حاشیه ها

1388/02/21 07:04
میثم کریمی

در بیت 5 بجای کلمه عاملی عامی صحیح است
---
پاسخ: با تشکر، تصحیح شد.

1390/09/18 13:12
امین

در بیت 6 سنگ به جای سنگست درست می باشد!

1391/12/12 09:03
عباس مشرف رضوی

تفاوت در ضبط:
زهدت به چه کار آید، گر راندهٔ درگاهی؟
"کفرت چه زیان دارد، گر نیک سرانجامی"
به
"کفرت چه زیان دارد، چون نیک سرانجامی"
(به "ر" در "گر رانده" و "ن" در "چون نیک" توجه شود)

1395/01/30 05:03
الهامی

این شعر زیبا بر مزار سعدی ره نقش بسته است

1397/01/13 17:04
ایرانی

ملک صمدیت را، چه سود و زیان دارد
گر حافظ قرآنی، یا عابد اصنامی
زهدت به چه کار آید، گر راندهٔ درگاهی؟
کفرت چه زیان دارد، گر نیک سرانجامی

1397/04/14 08:07
هادی قدرتی نژاد

درود و ادب
معنی این مصرع رو کدام عزیزی میتونی توضیح بده؟؟
: چون با دگری باید، پرداخت به ناکامی

1397/04/14 13:07
حسین،۱

هادی جان
چون با دگری باید، پرداخت به ناکامی
می گوید : دنیا را باید به دیگران واگذاری، بدون آنکه واقعاً از آن لذتی برده باشی یا کامیاب شده باشی.
با = به
زنده باشی

1397/10/26 12:12
محمد

سلام بر همه دوستان
کسی معنی بیت آخر ، به ویژه مصرع آخر رو میتونه ، به زبان ساده توضیح بده؟
به ویژه من معنی ... ورنه کم از انعامی رو نمی فهمم .
ممنون

1397/10/27 01:12
nabavar

آقا محمد
گر عاقل و هشیاری، وز دل خبری داری
تا آدمیت خوانند، ورنه کم از انعامی
می فرماید : تا تو را آدم بدانند ، اهل دل باش و از عقل و هوش برخوردار، وگرنه از حیوان هم کمتری .
اَنعام : جمع نَعَم = چارپایان

1398/02/19 09:05
حمزه

چون با دگری باید پرداخت به ناکامی.یعنی؛
آنچنان که خود میخواهی زندگی کن. اگر بنا به حرف و نظر دیگران زندگی کنی زندگیت تباه میشود.
در زندگی انسان باید به میل و اراده خود زنگی کند نه حرف و حرکات دیگران.
یعنی نباید از زندگی کسی تقلید کرد چرا که هر انسانی روحیات خاص خود را دارد.

1398/10/13 16:01
حمید

سلام :
یک نکته جالب :
کام همه دنیا را بر هیچ "منه" سعدی
این مصرع را در جایی به این شکل دیدم :
کام همه دنیا را بر هیچ "بنه" سعدی
جالب اینجاست که در هر دو صورت و با بکار گیری دو کلمه متضاد ، معنی شعر تغییر نمیکند و همچنان بر بی اعتنایی به دنیا اشارت دارد . (نمیدانم این ویژگی در زبان ما چه نام دارد و آیا در زبانهای دیگر ملل هم وجود دارد ؟ )

1399/01/27 18:03
ناصر

لازم دیدم در باب بیتی که حضرت فرموده :
چون با دگری باید ، پرداخت ب ناکامی در حد درک خودم توضیحی بدم.با توجه به مفهوم و اشاره شعر به صوفی ، منظور حضرت سعدی اشاره به انسان کامل و قطب وقت است.یعنی با شخص دیگری باید به ناکامی‌ها پرداخت و با او ناکامی‌ها را به کام تبدیل کرد.ممنون از همه بزرگواران.عفو بفرمائید اگر پرگویی کردم.یاعلی

1400/07/14 01:10
مرداد

سعدی صوفی نبوده و نیست. 

از اشعار ایشان هم مشخص هست چه دیدگاهی به مولوی و تصوف داشته‌اند. 

ما شاعر صوفی زیاد داریم از عطار گرفته تا فخرالدین عراقی، مولوی، ابوسعید ابوالخیر و... لازم نیست با اصرار خرقه تصوف به تن همه شعرا بکنیم.

اگر دوست داریم این چنین به خودمان بگوییم تا باورمان شود حرفی نیست، ولی نمیشود بر خلاف گفته بزرگان ادب پژوهشگران تاریخ ادبیات بدون هیچ مدرکی دو شاعر مخالف تصوف مثل سعدی و حافظ را هم به زور صوفی کنیم.

درکش ساده است انسان می‌تواند صوفی نباشد و شعر بگوید.

کام همه دنیا را، بر هیچ منه سعدی
چون با دگری باید، پرداخت به ناکامی
بنظرم منظور این بیت دیدگاه رواقی است.
بدین منظور که لذات دنیا رو نادیده باید گرفت، چون این لذات در پیش دیگران لذت بخش هستن و به تنهایی یا آن چنان لذت بخش نیستن یا حتی رنج آور هستن
در بیت بعد به زیبایی به درون اشاره می کند و می گوید اصل درون و دل انسان هست و باید به آن رسید

1402/09/17 13:12
علیرضا کریمی

کام همه دنیا را بر هیچ بنه سعدی چون با دگران باید  پرداخت به ناکامی یعنی:

برای آرزوها و کامیابی های دنیوی ارزشی قائل نشو چون در آخر کار باید همه این کامیابی ها را باید به دیگران واگذار کنی و ناکام از دنیا بروی.

 

1404/02/28 15:04
الف الف

در این غزل نام چهار شاعر نامی پارسی گو آورده شده! و جالب اینکه شاعر به غیر از خودش مابقی را درک نکرده بوده. شایدم بیشتر باشند من متوجه نشدم. 

 

1404/03/06 10:06
رحمان صحراگرد

در مصرع دوم، هوش مصنوعی کلمه درد را متوجه نشده چون با ضمه است و آنرا با فتحه خوانده و تفسیر کرده.

1404/04/10 11:07
سروش

دوستان در مصرع دوم دُرد به چه معنا هست 

1404/04/11 01:07
رضا از کرمان

درود بر شما 

سروش گرامی   درد در لغت به معنی ته مانده ورسوب شراب است ودردی کش به فردی اطلاق میشود که ته مانده جام یا همان درد را هم مینوشد

ساقی سیم ساق من، گر همه درد میدهد

کیست که تن، چو جام می،جمله دهان نمیکند

و در ادبیات عرفانی استعاره وکنایه از رنج ودرد معشوق در فراق یار است ودردی کش کنایه از فردی است که از لذت ورنج شراب وصل هر دو بهره میبرد یا به عبارتی به انسان کامل اطلاق میگردد

بس تجربه کردیم در این دیر مکافات 

با درد کشان هرکه در افتاد بر افتاد

 

شاد باشی عزیز 

1404/07/13 07:10
جواد امینی

کام همه دنیا را، بر هیچ منه سعدی
چون با دگری باید، پرداخت به ناکامی 

شاید منظور این باشد که اگر به دنبال کام گیری از دنیا بروی و بدان مشغول شوی، از توجه به ذات خداوند متعال (دیگری) ناکام می شوی و این دو در یک قالب نخواهند جای گرفت.