گنجور

بخش ۴ - الضلال المبین

در حدوث و قِدَم بسی نقل است
وان همه شکّ و شبهۀ عقل است
عقل مشائی ز دین مایل
به قدیم و حدوث شد قایل
قِدَم آسمان به ذات و صفات
گفته جز وضع و هیأت و حرکات
عنصر و مایه را به شخص دگر
نوع هر جنس و جنس​های صُوَر
نزد ایشان همه قدیم بود
چه کند عقل چون سقیم بود
کرد رسطالیس اول این تفصیل
یافت آخر ز بوعلی تکمیل
شبهه​ای چند از خود اندیشی
کرده دستور کفر و بدکیشی
تا که برخیزد این تردد و شک
بنگر اندر جوابها یک یک
وان حکیمان که پیش از او بودند
هیچ قیدی بر آن نیفزودند
جملۀ ذات​ها قدیم الذات
دیده و مُحْدَثی نه جز که صفات
اصل عالم سریع و خواه بطی
آب دانست تالس ملطی
انکساغورس آن خلیط گرفت
وندر او جزوها بسیط گرفت
نزد او هیچ استحالت نیست
جز بروز و کمون حوالت نیست
وان ذومقراطس اصل عالم را
به توهم گرفته از اجزا
کُری الشّکل هر یکی و مدام
متحرک به ذات ذواقسام
گفت کافتاد اتفاقاً آن
بهم و گشت از آن فلک گردان

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: کتابخانهٔ تصوف

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

در حدوث و قِدَم بسی نقل است
وان همه شکّ و شبهۀ عقل است
هوش مصنوعی: در مورد پیدایش و ازلی بودن، بحث‌های زیادی وجود دارد و تمام این مباحث تنها تردیدها و شبهات عقلانی است.
عقل مشائی ز دین مایل
به قدیم و حدوث شد قایل
هوش مصنوعی: عقل فلسفی به دین تمایل دارد و به اصول قدیمی و موضوعات جدید اعتقاد پیدا کرده است.
قِدَم آسمان به ذات و صفات
گفته جز وضع و هیأت و حرکات
هوش مصنوعی: در آسمان، سخن از ذات و ویژگی‌ها به غیر از شکل و حرکت آن نیست.
عنصر و مایه را به شخص دگر
نوع هر جنس و جنس​های صُوَر
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که هر موجودی دارای ویژگی‌های خاص خودش است و این ویژگی‌ها، اساس و هویت آن موجود را تشکیل می‌دهند. به عبارتی، هر نوع و هر جنسی از موجودات، از مواد و عناصر متفاوتی ساخته شده است که به آن‌ها شکل و خصوصیات خاصی می‌بخشد.
نزد ایشان همه قدیم بود
چه کند عقل چون سقیم بود
هوش مصنوعی: در نظر آن‌ها همه چیز کهن و قدیمی به نظر می‌رسد، زیرا عقل و فکر انسان در حالتی بیمار و ناتوان است و نمی‌تواند درست تحلیل کند.
کرد رسطالیس اول این تفصیل
یافت آخر ز بوعلی تکمیل
هوش مصنوعی: رسطالیس در ابتدا این موضوع را شرح داد و در نهایت بوعلی سینا آن را کامل کرد.
شبهه​ای چند از خود اندیشی
کرده دستور کفر و بدکیشی
هوش مصنوعی: اندیشه‌های سردرگم و تردیدهایی که از تفکر درون خود به وجود آمده‌اند، به نوعی به عقاید نادرست و گمراه‌کننده منجر شده‌اند.
تا که برخیزد این تردد و شک
بنگر اندر جوابها یک یک
هوش مصنوعی: زمانی که این تردید و تردد کنار برود، به جواب‌ها به دقت و جداگانه نگاه کن.
وان حکیمان که پیش از او بودند
هیچ قیدی بر آن نیفزودند
هوش مصنوعی: این جمله می‌گوید: آن حکیمانی که قبل از او آمدند، هیچ محدودیتی به آن اضافه نکردند.
جملۀ ذات​ها قدیم الذات
دیده و مُحْدَثی نه جز که صفات
هوش مصنوعی: در این بیت به این نکته اشاره می‌شود که ذات‌ها همیشه قدیم و بی‌زمان هستند و تنها آنچه که جدید و نو پیدا می‌شود، ویژگی‌ها و صفات آنهاست. به عبارت دیگر، وجود حقیقی و اصلی هیچ‌گاه تغییر نمی‌کند و تنها صفات آن ممکن است دچار تغییر و تحول شوند.
اصل عالم سریع و خواه بطی
آب دانست تالس ملطی
هوش مصنوعی: عالم اساساً سریع و یا بهر صورت کندی آب را تالس ملطی درک کرده است.
انکساغورس آن خلیط گرفت
وندر او جزوها بسیط گرفت
هوش مصنوعی: انکساغورس آن ترکیب را گرفت و در درون آن قسمت‌های ساده‌ای را برداشت.
نزد او هیچ استحالت نیست
جز بروز و کمون حوالت نیست
هوش مصنوعی: در نزد او، هیچ حالتی وجود ندارد که تغییر کند، جز اینکه خود را نمایان کند یا پنهان بماند.
وان ذومقراطس اصل عالم را
به توهم گرفته از اجزا
هوش مصنوعی: ذومقراطس، فیلسوف مشهور، تصور کرده که اصل جهان را می‌توان از اجزای کوچک‌تر ساخت. به عبارت دیگر، او به این فکر افتاده که تمامی چیزهای بزرگ و پیچیده از ترکیب اجزای ساده‌تر به وجود آمده‌اند.
کُری الشّکل هر یکی و مدام
متحرک به ذات ذواقسام
هوش مصنوعی: هر یک از موجودات دارای ویژگی‌های خاص خود هستند و همواره در حال تغییر و تحول هستند.
گفت کافتاد اتفاقاً آن
بهم و گشت از آن فلک گردان
هوش مصنوعی: گفت وقتی که به طور ناگهانی به هم افتادیم و از آن روزگار چرخان به حالت دیگر درآمدیم.