گنجور

بخش ۵ - الضلال المبین

فعل حق را دگر ز کور دلی
غرضی خاص کرد معتزلی
باز اصلاح حال هر بنده
کرد واجب بر آفرینندۀ
بعد از آن التزام کرد محال
که جزا را گرفت از اعمال
همه این شاخ و بیخ خودبینی است
بار و برگ درخت بی دینی است
هر درختی کز اصل کژ برخاست
تا قیامت دگر نگردد راست
در قضا جمله چیزها بهم است
در قدر پیش و پس، فزون و کم است
دور و نزدیک در ظهور افتاد
ذات هستی از این دو دور افتاد
شیب و بالا و پیش و پس، چپ و راست
همه از این دو وضع و هیأت خاست
همه از دور چرخ و کور زمان
بر حقیقت همی فتد حدثان
گر خیال زمانه برخیزد
ازلت با ابد درآمیزد
خاص بینی که عین عام شود
حال​ها جمله یک مقام شود
کل شود جمله کلی و جزئی
بنماند دگر منی و توئی
نزد من روشن است خود این راه
گر ترا دیده نیست «لااکراه»

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: کتابخانهٔ تصوف

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

فعل حق را دگر ز کور دلی
غرضی خاص کرد معتزلی
هوش مصنوعی: فردی که به دلیل نداشتن بصیرت و بی‌خبری، هدف خاصی را از کارهای حق برداشت کرده و بر اساس آن نظر خود را شکل داده است.
باز اصلاح حال هر بنده
کرد واجب بر آفرینندۀ
هوش مصنوعی: تبدیل وضع هر انسانی بر عهده‌ی خالق اوست و بر او لازم است که این کار را انجام دهد.
بعد از آن التزام کرد محال
که جزا را گرفت از اعمال
هوش مصنوعی: پس از آن به طور قطعی پذیرفت که جزا را از اعمال خود دریافت خواهد کرد.
همه این شاخ و بیخ خودبینی است
بار و برگ درخت بی دینی است
هوش مصنوعی: این جمله بیانگر این است که تمامی نشانه‌ها و زرق و برق‌های خودپسندی، همانند شاخه و برگ درختی است که بر اساس بی‌دینی و عدم شناخت درست از حقیقت شکل گرفته‌اند. به عبارت دیگر، خودبینی و غرور صرفاً ظاهر زیبا و نمایشی است که ریشه‌اش در نادانی و عدم ایمان عمیق قرار دارد.
هر درختی کز اصل کژ برخاست
تا قیامت دگر نگردد راست
هوش مصنوعی: هر درختی که از ریشه‌اش نادرست و کج رشد کند، تا ابد درست و راست نمی‌شود.
در قضا جمله چیزها بهم است
در قدر پیش و پس، فزون و کم است
هوش مصنوعی: همه چیزها در سرنوشت با هم مرتبط هستند و در تقدیر، برخی چیزها بیشتر و برخی کمتر وجود دارند.
دور و نزدیک در ظهور افتاد
ذات هستی از این دو دور افتاد
هوش مصنوعی: در نزدیکی و دوری، وجود اصلی خود را نمایان کرد و از این دو حالت فاصله گرفت.
شیب و بالا و پیش و پس، چپ و راست
همه از این دو وضع و هیأت خاست
هوش مصنوعی: تمام تغییرات و جهات مانند شیب‌ها، بالا و پایین، جلو و عقب، چپ و راست، همه از این دو حالت و وضعیت به وجود آمده‌اند.
همه از دور چرخ و کور زمان
بر حقیقت همی فتد حدثان
هوش مصنوعی: همه چیز تحت تأثیر چرخش زمان و تغییرات آن قرار می‌گیرد و در این تغییرات، حقیقت به تدریج کمرنگ می‌شود.
گر خیال زمانه برخیزد
ازلت با ابد درآمیزد
هوش مصنوعی: اگر تصور دنیا از بین برود، آن زمان ازلی به ابدیت ترکیب خواهد شد.
خاص بینی که عین عام شود
حال​ها جمله یک مقام شود
هوش مصنوعی: وقتی تو به ویژگی‌های خاص نیکی نگاه می‌کنی، آن ویژگی‌ها به شکل عامی در می‌آید و در نتیجه همه چیز به یک سطح و موقعیت مشترک می‌رسد.
کل شود جمله کلی و جزئی
بنماند دگر منی و توئی
هوش مصنوعی: همه چیز در هم حل می‌شود و جزئیات دیگر باقی نمی‌ماند؛ دیگر من و تویی وجود نخواهد داشت.
نزد من روشن است خود این راه
گر ترا دیده نیست «لااکراه»
هوش مصنوعی: این مسیر برای من واضح و روشن است، حتی اگر تو نتوانی آن را ببینی. در اینجا به آزادی انتخاب اشاره شده و تأکید شده است که هیچ فشاری برای انتخاب وجود ندارد.