گنجور

بخش ۱ - الفصل الثّالث فی تنزیه ذاته تعالی و تقدّس علم الیقین

ذات حق در جهات می​ناید
کم نگردد ز هیچ و نفزاید
متبرا ز چند و چون ذاتش
وز مقولات ده برون ذاتش
چون به موضوع در نمی​آید
گفت جوهر ورا کجا شاید
جای خواهد همیشه هر جوهر
عرض است حال باز در جوهر
آنکه را جای نیست نبود حال
عرض و جوهری بدوست محال
هیچ حادث در او نگردد حال
عرضیت بر او گزاف و محال
کم و کیف و متی و اَیْن و مضاف
وضع و فعل، انفعال، ملک گزاف
دانش آفریده نیست محیط
به کمالش چه مردم و چه بسیط
نکند وصف او عبارت ما
نرسد سوی او اشارت ما
«لیس» را با «کمثله» برخوان
معنی آن قوی کن از برهان
نه به کس نه کسی بدو ماند
صفت ذات او هم او داند
«لایحیطون» از این بیان کرده است
بی​نشانی از او نشان کرده است

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: کتابخانهٔ تصوف

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

ذات حق در جهات می​ناید
کم نگردد ز هیچ و نفزاید
هوش مصنوعی: وجود خداوند در همه جهات حاضر است و نه کاهش می‌یابد و نه افزایش پیدا می‌کند.
متبرا ز چند و چون ذاتش
وز مقولات ده برون ذاتش
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که ذات او از هر گونه ویژگی و تعریف خاص آزاد است و فراتر از دسته‌بندی‌های معمولی قرار دارد.
چون به موضوع در نمی​آید
گفت جوهر ورا کجا شاید
هوش مصنوعی: وقتی که موضوع مناسب بحث نیست، گفتن درباره ویژگی‌های او نیز کمکی نمی‌کند.
جای خواهد همیشه هر جوهر
عرض است حال باز در جوهر
هوش مصنوعی: هر چیزی که ویژگی و خصوصیتی دارد، همیشه در حال تغییر است اما در اصل وجودش ثابت می‌ماند.
آنکه را جای نیست نبود حال
عرض و جوهری بدوست محال
هوش مصنوعی: کسی که در جایی قرار ندارد، نمی‌تواند خود را به نمایش بگذارد و وجود حقیقی‌اش محال است.
هیچ حادث در او نگردد حال
عرضیت بر او گزاف و محال
هوش مصنوعی: هیچ اتفاقی در او نمی‌افتد، حال آنکه وجودش بر او بی‌معنا و غیر ممکن است.
کم و کیف و متی و اَیْن و مضاف
وضع و فعل، انفعال، ملک گزاف
هوش مصنوعی: این جمله به تمام جزئیات و ویژگی‌های زبان و گرامر اشاره دارد. اشاره به اینکه برای بیان دقیق‌ تر و درست‌ تر در زبان، نیاز به درک زمان، مکان، کیفیت و حالت کنش‌ها داریم. همچنین به اهمیت مالکیت و تأثیرات فعل‌ها نیز اشاره می‌کند و به طور کلی بر پیچیدگی‌های زبان تأکید دارد.
دانش آفریده نیست محیط
به کمالش چه مردم و چه بسیط
هوش مصنوعی: علم و دانش محصول محیط نیست و به کمال نمی‌رسد، چه انسان‌ها و چه موجودات ساده‌تر.
نکند وصف او عبارت ما
نرسد سوی او اشارت ما
هوش مصنوعی: شاید توصیف و بیان زیبایی‌های او نتواند به درستی احساسات و عشق ما را منتقل کند.
«لیس» را با «کمثله» برخوان
معنی آن قوی کن از برهان
هوش مصنوعی: این بیت به بیان مفهومی عمیق و فلسفی می‌پردازد. در آن اشاره شده که وجود "لیس" (به معنای نبودن یا عدم) به نوعی می‌تواند با وجود چیزهایی مشابه به خود قوی‌تر و معنا دارتر شود. این موضوع می‌تواند به بررسی انکار و عدم در فلسفه و علم اشاره داشته باشد و به تأثیر آن بر درک و فهم ما از واقعیت‌ها بپردازد. به عبارتی، وجود نقیض‌ها و تفاوت‌ها می‌تواند به شفافیت و عمق بیشتر مفاهیم کمک کند.
نه به کس نه کسی بدو ماند
صفت ذات او هم او داند
هوش مصنوعی: هیچ‌کس نمی‌تواند به درستی صفات واقعی او را بشناسد، فقط خود او از ویژگی‌های درونی‌اش آگاه است.
«لایحیطون» از این بیان کرده است
بی​نشانی از او نشان کرده است
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که انسان‌ها نمی‌توانند به طور کامل و جامع به شناسایی و درک خداوند بپردازند، اما در عین حال نشانه‌هایی از وجود او در جهان و طبیعت وجود دارد که می‌توان به آنها اشاره کرد.