گنجور

بخش ۹ - ذکر تفضیلش

نور کز خلق او مؤثّر شد
چشمهٔ آفتاب و کوثر شد
پیش آن مقتدای رحمانی
عقل با حفص شد دبستانی
قدم صدق یافت نقل از وی
وز عقیله برست عقل از وی
چون درآمد به مرکز سفلی
گفت دین را هنوز تو طفلی
دایگی کرد دین یزدان را
تا بپرورد نورِ ایمان را
پیش او گوش گشته عقل همه
پیش او فاش گشته نقل همه
هر مصالح که مصطفی فرمود
عقل داند که گوش باید بود
عقل در پیش اوست همچو رهی
زانکه زو یافت عقل روزبهی
عقل در مکتب هدایت اوست
زیرکی عقل از بدایت اوست
کرده مهمان ز بیم گمراهی
عقل کلّ را به امر اللّهی
عقل داودوار در محراب
پیش او خرّ راکعاً و اناب
پیش او عقل قد خمیده رود
تو به پای آیی او به دیده رود
ره نمای تو راه ایمانست
عقل در کار خویش حیرانست
عقل تو در مراتب دل و تن
زندگانی دهست و زندان کن
ره نمایندهٔ تو یزدانست
که پذیرای عقل مردانست
عقل و فرمان کشیدنی باشد
عشق و ایمان چشیدنی باشد
این دو بیرون ز عقل و جان خیزد
این برآن آن برین نیامیزد
شرع او روح عقل روحانیست
رای تو یار دیو نفسانیست
چون سرای بهر چشم زخم بزن
عقل را پیش شرع او گردن
هرکجا شرع روی خویش نمود
رای در گرد سمّ او فرسود
عقل خود کار سرسری نکند
لیک با دین برابری نکند
هست با شرع کار رای و قیاس
همچو پیش کلام حق وسواس
رای شرع آنکه نفس را سوزد
رای عقل آنکه شعله افروزد

اطلاعات

وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: محمودرضا رجایی

* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

برگردان به زبان ساده

نور کز خلق او مؤثّر شد
چشمهٔ آفتاب و کوثر شد
هوش مصنوعی: نوری که از وجود او تأثیر می‌گیرد، باعث روشنایی چشمه‌های آفتاب و ماء‌الکوثر می‌شود.
پیش آن مقتدای رحمانی
عقل با حفص شد دبستانی
هوش مصنوعی: در برابر آن پیشوای مهربان، عقل مانند دانش‌آموزی در مدرسه می‌شود.
قدم صدق یافت نقل از وی
وز عقیله برست عقل از وی
هوش مصنوعی: قدم را از راست و صداقت برداشته و صحبت‌هایی از او به میان آمده است، همچنین از اندیشه و درک بالای او نیز صحبت می‌شود.
چون درآمد به مرکز سفلی
گفت دین را هنوز تو طفلی
هوش مصنوعی: زمانی که به مرکز پایین‌تر رسید، گفت که هنوز در دین همچون کودکی هستی.
دایگی کرد دین یزدان را
تا بپرورد نورِ ایمان را
هوش مصنوعی: دین یزدان به مانند یک مادر عمل کرده است تا نور ایمان را پرورش دهد.
پیش او گوش گشته عقل همه
پیش او فاش گشته نقل همه
هوش مصنوعی: در حضور او، عقل همه به حالت شنونده درآمده و همه داستان‌ها و حقایق به وضوح بیان شده‌اند.
هر مصالح که مصطفی فرمود
عقل داند که گوش باید بود
هوش مصنوعی: هر آنچه که پیامبر خدا اشاره کرد، عقل می‌فهمد که باید شنوا بود و پذیرا.
عقل در پیش اوست همچو رهی
زانکه زو یافت عقل روزبهی
هوش مصنوعی: عقل در حضور او مانند راهی است، زیرا از اوست که عقل ناب و درخشان به دست می‌آید.
عقل در مکتب هدایت اوست
زیرکی عقل از بدایت اوست
هوش مصنوعی: در مکتب هدایت، عقل و زیرکی به خوبی شکل می‌گیرد و به دست می‌آید؛ در واقع، هوش و درک انسان از درس‌هایی که در این مکتب می‌آموزد، نشأت می‌گیرد.
کرده مهمان ز بیم گمراهی
عقل کلّ را به امر اللّهی
هوش مصنوعی: مهمان به خاطر ترس از گمراهی، نزد خرد تمام، به دستور خدا آمده است.
عقل داودوار در محراب
پیش او خرّ راکعاً و اناب
هوش مصنوعی: عقل مثل داوود در حال عبادت و رکوع به درگاه اوست، یعنی در نهایت تواضع و خضوع قرار دارد.
پیش او عقل قد خمیده رود
تو به پای آیی او به دیده رود
هوش مصنوعی: زمانی که در حضور او قرار می‌گیری، عقل و اندیشه‌ات کوچک و ضعیف می‌شود، در حالی که تو باید با احترام و تواضع به او نزدیک شوی و او را با دیده‌ای پر از محبت و توجه بنگری.
ره نمای تو راه ایمانست
عقل در کار خویش حیرانست
هوش مصنوعی: راهنمای تو مسیر ایمان است و عقل در انجام وظایف خود دچار سردرگمی شده است.
عقل تو در مراتب دل و تن
زندگانی دهست و زندان کن
هوش مصنوعی: عقل تو در مقامات و حالت‌های دل و جسم، زندگی را به تو می‌آموزد و در عین حال، می‌تواند تو را محدود کند.
ره نمایندهٔ تو یزدانست
که پذیرای عقل مردانست
هوش مصنوعی: راهنمای تو خداوندی است که عقل انسان‌ها را می‌پذیرد و درک می‌کند.
عقل و فرمان کشیدنی باشد
عشق و ایمان چشیدنی باشد
هوش مصنوعی: عقل چیزی است که می‌توان آن را درک و به کار گرفت، اما عشق و ایمان احساسی هستند که تنها با تجربه کردن می‌توان به عمق آن‌ها پی برد.
این دو بیرون ز عقل و جان خیزد
این برآن آن برین نیامیزد
هوش مصنوعی: این دو از عقل و جان فراتر می‌روند و هیچ‌یک به دیگری ارتباطی ندارند.
شرع او روح عقل روحانیست
رای تو یار دیو نفسانیست
هوش مصنوعی: شرع او مانند روحی است که عقلِ معنوی را زنده می‌کند، اما نظر تو تحت تاثیر هوای نفس و وسوسه‌های شیطانی قرار دارد.
چون سرای بهر چشم زخم بزن
عقل را پیش شرع او گردن
هوش مصنوعی: وقتی که دنیا به خاطر حسادت و چشم‌زخم به تنگنای دشواری می‌افتد، عقل باید تسلیم قوانین شرع شود و خود را در برابر آن‌ها قرار دهد.
هرکجا شرع روی خویش نمود
رای در گرد سمّ او فرسود
هوش مصنوعی: هرجا که قوانین و اصول الهی نمایان باشد، نظرات نادرست و گمراه‌کننده همچون خاکی زیر سم اسب نابود می‌شوند.
عقل خود کار سرسری نکند
لیک با دین برابری نکند
هوش مصنوعی: عقل نباید به صورت سطحی و غیرمؤثر عمل کند، بلکه باید همیشه با دین و اصول اخلاقی هماهنگ باشد.
هست با شرع کار رای و قیاس
همچو پیش کلام حق وسواس
هوش مصنوعی: کار با شرع و قانون، همچون کلام حق، نیازمند دقت و وسواس است.
رای شرع آنکه نفس را سوزد
رای عقل آنکه شعله افروزد
هوش مصنوعی: نظر دین این است که نفس انسان را در راه الهی بسوزاند و نظرات عقل این است که شعله‌ای را در دل آدمی روشن کند و به او انگیزه و انرژی ببخشد.