برگردان به زبان ساده
چو ایزد بندهای را یار باشد
دو چشم دولتش بیدار باشد
هوش مصنوعی: وقتی خداوند برای کسی دوست و یاری قرار دهد، چشمانش همیشه بر نعمت و سعادت باز خواهد بود.
ز پیروزی به دست آرد همه کام
ز بهروزی به چنگ آرد همه نام
هوش مصنوعی: از موفقیت به دست میآورد هر کس آنچه را که میخواهد و از خوشبختی به دست میآورد شهرت و نام نیک.
کجا چیزی بود زیبا و شهوار
کجا مردی بود شایستهٔ کار
هوش مصنوعی: کجا چیزی وجود داشت که زیبا و دلربا باشد و کجا مردی وجود داشت که شایستهٔ انجام کارهای بزرگ باشد؟
دهد یزدان بدان بنده سراسر
که او باشد بدان همواره درخور
هوش مصنوعی: خداوند به آن بندهای که همیشه شایسته باشد، نعمت و لطف تمام میبخشد.
بدین گونه که داد اکنون به سلطان
گزین از هرچه تو دانی به گیهان
هوش مصنوعی: به این ترتیب، از میان تمام چیزهایی که میدانی، برای انتخاب و تقدیم به پادشاه آماده باش.
همه مردانِ درگاهش چنانند
که با ایشان دگر مردان زنانند
هوش مصنوعی: تمام مردان در حضور او چنانند که دیگر مردان در کنارشان، مانند زنان به نظر میرسند.
ولیکن هست ازیشان نامداری
دلیری کاردانی هوشیاری
هوش مصنوعی: اما از میان آنها کسی وجود دارد که نامش بلندآوازه است و دلیری، کاردانی و هوشیاری او بینظیر است.
حکیمی زیرکی مردآزمایی
کریمی نیکخویی نیکرایی
هوش مصنوعی: مردی با دانش و هوش بالا، که در آزمایشات زندگی قوی و محکم است، همچنین دارای ویژگیهای نیکو و بزرگوارانه است.
سخنگویی سخندانی ظریفی
هنرمندی هنرجویی لطیفی
هوش مصنوعی: گفتار کسی به طرز زیبا و دلنشینی است که هنرمند و نرمخویی را در یادگیری و هنر جستجو میکند.
کجا درگاه سلطان را عمیدست
به هر کاری و هر حالی حمیدست
هوش مصنوعی: کجا میتوان یافت که برای هر کاری و در هر شرایطی، درگاه سلطان بر دوش فردی استوار و مطمئن قرار داشته باشد؟
به پیروزی و بهروزی مؤیّد
ابونصر است و منصور و محمد
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که افراد مؤید ابونصر، منصور و محمد به موفقیت و خوشبختی دست یافتهاند.
خداوندی که از نیکی جهانیست
دُرو رای بلندش آسمانیست
هوش مصنوعی: خدای بزرگی که دارای خوبیها و نیکیهای بیشماری است، مقام و جایگاهش آنقدر بلند است که به آسمانها میرسد.
ازین گیتی سوی دانش گراید
ز دانش یافتن رامش فزاید
هوش مصنوعی: این جهان به سمت دانش حرکت میکند و با کسب علم، شادی و آرامش بیشتری به دست میآید.
همیشه نام نیکو دوست دارد
ابی حقی که باشد حق گزارد
هوش مصنوعی: همیشه خوب است که نام نیکو در ذهنها باقی بماند، و انسانی که به حقوق دیگران احترام میگذارد، درستی و حق را رعایت میکند.
کم آزار است و بر مردم فروتن
مرو را لاجرم کس نیست دشمن
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که کسی که کماذیت است و به دیگران با احترام و تواضع برخورد میکند، معمولاً در دل مردم محبوب است و هیچکس دشمن او نخواهد بود.
چرا دشمن بود آنرا که جانش
همی بخشاید از خواهندگانش
هوش مصنوعی: چرا کسی که جانش را برای دیگران فدای میکند، نباید دوست داشته باشد؟
خرد را پیش خود دستور دارد
دل از هر ناپسندی دور دارد
هوش مصنوعی: عقل و دانش باید در زندگی راهنما باشند، و دل باید از هر چیز ناپسند دوری کند.
هر آوازی بداند چون سلیمان
هزاران دیو را دارد به فرمان
هوش مصنوعی: هر صدایی که بلند شود، مانند سلیمان، میتواند بر بسیاری از موجودات تسلط پیدا کند و آنها را به فرمان خود درآورد.
به رادی هست از حاتم فزونتر
به مردی بهترست از رستم زر
هوش مصنوعی: رادی از حاتم مهربانتر و مردی بهتر از رستم دلاور وجود دارد.
چنان گوید زبان هفت کشور
که گویی زان زمینش بود گوهر
هوش مصنوعی: زبان هفت کشور به گونهای صحبت میکند که انگار آنجا زادگاه این گوهر است.
طرازی ظنّ برد کاو از طرازست
حجازی نیز گوید از حجازست
هوش مصنوعی: ظن و گمان به نوعی از زیبایی و ظرافت برمیگردد و از آنجا که زیباییهای حجازی به عنوان معیارهای خاصی شناخته میشوند، میتوان گفت که این نوع زیبایی به طور خاص مربوط به حجاز است.
چو نثر هر زبانش خوشتر آید
به نظم آن زبان معجز نماید
هوش مصنوعی: هر زبانی وقتی که به صورت نثر صحبت میشود زیباتر به نظر میرسد، اما اگر همان زبان به صورت نظم بیان شود، برای آن زبان به گونهای شگفتانگیز و سحرآمیز جلوه میکند.
دری و تازی و ترکی بگوید
به الفاظی که زنگ از دل بشوید
هوش مصنوعی: هر زبانی که به کار ببریم، باید به گونهای باشد که سخنمان تأثیر عمیق بر دلها بگذارد و احساسات را پالایش کند.
دو شمشیرست ز الماس و بیانش
یکی در دست و دیگر در دهانش
هوش مصنوعی: دو شمشیر دارید، یکی در دست و دیگری در گفتار. این نشان میدهد که قدرت و توانایی شما هم در عمل و هم در کلام است.
یکی گاه هنر خارا گذارد
یکی گاه سخن دانش نگارد
هوش مصنوعی: گاهی کسی به کارهای هنری میپردازد و گاهی به بیان دانش و علم میپردازد.
بسا گُردا کزان گشتهست پیچان
بسا جانا کزین گشتهست بیجان
هوش مصنوعی: بسیاری از گردابها و پیچیدگیهایی که به وجود آمدهاند، به خاطر افرادی است که از زندگی خود بیخبرند و روحشان به حالت ناچاری درآمده است.
که و مه لشکر سلطان عالم
به جان وی خورند سوگند محکم
هوش مصنوعی: در اینجا صحبت از این است که حتی در سختترین شرایط، وقتی که همه چیز علیه انسان است، او میتواند به عظمت و قدرت خود ایمان داشته باشد و با اتکا به آن، به مقابله با مشکلات بپردازد. این بیانیه نشاندهندهی اراده و استقامت در برابر چالشهاست.
چو با کهتر ز خود، سازد پدروار
چو با مهتر، همی سازد پسروار
هوش مصنوعی: وقتی کسی با افراد پایینتر از خود رفتار میکند، باید مانند یک پدر مهربان و دلسوز باشد، و هنگامی که با افرادی بالاتر از خود تعامل دارد، باید مانند فرزندی محترم و ادیب عمل کند.
بدو با همسران مثل برادر
نباشد زادمردی زین فزونتر
هوش مصنوعی: با همسران خود مانند برادر رفتار نکنید، زیرا توانمندی و مردانگی بیشتر از این است.
ز هر فن گرد او جمع حکیمان
خطیبان و دبیران و ادیبان
هوش مصنوعی: از هر علمی دور او جمع شدهاند حکیمان، سخنوران، نویسندگان و هنرمندان.
ز هر شهری بدو گرد آمدهستند
به بحر جود او غرقه شدهستند
هوش مصنوعی: مردم از هر شهری به سوی او آمدهاند و در دریای سخاوتش غرق شدهاند.
اگر او نیستی ما را خریدار
نبودی شاعری را هیچ مقدار
هوش مصنوعی: اگر تو در زندگی ما نبودی، هیچکس به شعر یک شاعر اهمیت نمیداد.
وگرچه شاعری باشد نه دانا
بسی احسنت و زه گوید به عمدا
هوش مصنوعی: اگرچه ممکن است شاعری نباشد که به علم و دانش آگاه باشد، اما او به طرز عمدی ابیات زیبایی میسراید و از گفتن آنها دریغ نمیکند.
یکی از بهر آن تا کاو شود شاد
دگر تا بیشتر باید عطا داد
هوش مصنوعی: برای اینکه یکی خوشحال شود، باید به دیگری نیز بیشتر چیزی بدهیم.
ز مشرق تا به مغرب کار گیهان
به زیر امر او کردهست سلطان
هوش مصنوعی: از شرق تا غرب، تمام کارهای جهان تحت فرمان او انجام میشود، اوست که سلطان است.
برو بر نیست چندان رنج از این کار
که از یک جام مِیْ بُردهست میخوار
هوش مصنوعی: برو و فکر نکن به این همه زحمت که یکی از لیوانهای شراب، مشکل را حل کرده است.
بزرگا جود دادار جهان بین
که بخشد مردمی را فضل چندین
هوش مصنوعی: خدای بزرگ، که بینای جهان است، به انسانها نعمتهای زیادی میدهد و فضل و ثوابی بسیار به آنها عطا میکند.
الا تا در جهان کون و فسادست
وزیشان خاک مبدا و معادست
هوش مصنوعی: اینجا تا زمانی که دنیا پر از تغییر و فساد است، از آنها، یعنی از خاک، سرنخ آغاز و پایان زندگی وجود دارد.
بقا باد این کریم نیکخو را
بر افزون باد جاه و دولت او را
هوش مصنوعی: برای همیشه پاینده باشد این انسان نیکوکار و با روحی بزرگ، و مقام و موقعیت او نیز به طور مداوم افزایش یابد.
همیشه بخت او پیروزگر باد
به پیروزی و نیکی نامور باد
هوش مصنوعی: همیشه شانس او برنده باشد و به موفقیت و نیکی دست یابد.
متابع باد او را ملک گیهان
موافق باد وی را فرّ یزدان
هوش مصنوعی: باد در اینجا به معنی تقدیر و سرنوشت است. اگر بادی با او همراه باشد، یعنی اینکه زندگیاش با مساعدتها و حمایتهای الهی روبهرو خواهد بود. در این صورت، زندگیاش همچون سلطنتی در گیتی خواهد بود و به او برکت و لطف الهی خواهد رسید. به طور کلی، این بیت نشاندهنده خوشبختی و موفقیت با حمایتهای معنوی و الهی است.