بخش ۱ - بسم اللّه الرحمن الرحیم
حمد و فضل خدای عزّوجل
هست بر بنده واجب از اول
آن کریمی که داد روز نخست
اعتقاد صحیح و رای درست
قوت جسم و فکرت جان داد
زین دو نعمت به آنکه ایمان داد
داشت آنگه ز لطف یزدانی
مذهب اهل سنت ارزانی
مذهب پاک و صافی از تخلیط
دور از افراط و خالی از تفریط
راه حق آن بود که در وسط است
غیر از آن شک و شبهه و غلط است
زانکه «خیرالامور اوسطها»
اشرف الکاینات اقسطها
هر دو در عقل و نقل مذکور است
همچو امثال عام مشهور است
خواجه در پیش و این گروه ز پس
نیست با آفتاب بیم عسس
خوانده «قل هذه سبیلی» را
داده هر یک بدو دلیلی را
دامنش را گرفته دست آویز
حجت عذر روز رستاخیز
باز قومی ز زمرۀ ایشان
دیده صدق و صفای درویشان
جذبشان در کشیده از ره جیب
تا به خلوتسرای عالم غیب
دیده صانع به صنع و آمده باز
فارغ از عکس و طرد و شیب و فراز
«او لم یکف» در ره ایمان
به تمثّل گرفته از قرآن
قطع کرده ز بدو تا انجام
راه آفاق و انفسی به دو گام
زان ز سرّ وجود آگاهند
که حریفان «لی مع اللّه»اند
کرده بی گرم و سرد و بی تر و خشک
رتبتش تربت عرب را مشک
جرعۀ شربتی که ذوق آمیخت
خواجه بر خاکیان امت ریخت
زان طلب کن ز صدر بوبکری
جرعۀ جام «صب فی صدری»
باز جو هم ز قلب پاک عمر
رشحۀ فیض فضل پیغمبر
اندر آشام از کف عثمان
غرقه از آب چشمۀ حیوان
ذوق دانش طلب ز باب علی
«انت منی» شنو خطاب علی
صد هزاران درود باد و سلام
بر روان مبلغان پیام
خاصه بر روضۀ مطهر پاک
الذی قال ربّه «لولاک»
بعد از آن بر روان قوم گزین
آل و اصحاب پاک و پاک آئین
آنگهی بر روان شیخ کلام
بوالحسن اشعری، امام انام
آنکه بنهاد بهر طاعت را
مذهب سنت و جماعت را
پس بر ارواح سالکان طریق
شاه بازان عالم تحقیق
زینهار ای عزیز هر دو جهان
قدر ایمان خویش نیک بدان
تا به هر شبهه ای ز بی رایی
عقدۀ اعتقاد نگشایی
پند از این روزگار رفته پذیر
تا نمانی به بند عقل اسیر
وارهان خویش را ز چون و چرا
تا چه خواهی فطانت بت را
اطلاعات
وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قالب شعری: مثنوی
منبع اولیه: کتابخانهٔ تصوف
* با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
برگردان به زبان ساده
حمد و فضل خدای عزّوجل
هست بر بنده واجب از اول
هوش مصنوعی: سپاسگزاری و نعمتهای خدای بلندمرتبه بر بندگانش از همان ابتدا بر عهده آنهاست.
آن کریمی که داد روز نخست
اعتقاد صحیح و رای درست
هوش مصنوعی: آن بخشندهای که در آغاز خلقت، ایمان درست و فکر صحیح را عطا کرد.
قوت جسم و فکرت جان داد
زین دو نعمت به آنکه ایمان داد
هوش مصنوعی: این دو نعمت، یعنی قوت جسم و فکرت، روح و جان انسان را زنده میکند و به او ایمان و باور عطا میکند.
داشت آنگه ز لطف یزدانی
مذهب اهل سنت ارزانی
هوش مصنوعی: در آن زمان، به لطف خداوند، مذهب اهل سنت به ما ارزانی شد.
مذهب پاک و صافی از تخلیط
دور از افراط و خالی از تفریط
هوش مصنوعی: مذهب واقعی باید خالص و پاک باشد، نه آمیخته با تحریف و نه افراطی و نه تفریطی.
راه حق آن بود که در وسط است
غیر از آن شک و شبهه و غلط است
هوش مصنوعی: راه راست و درست آن است که در وسط قرار دارد و هر چیزی غیر از این، شک و تردید و اشتباه میباشد.
زانکه «خیرالامور اوسطها»
اشرف الکاینات اقسطها
هوش مصنوعی: زیرا بهترین کارها میانهروی است و از تمام موجودات، برترین آنها عدالت است.
هر دو در عقل و نقل مذکور است
همچو امثال عام مشهور است
هوش مصنوعی: هر دو جنبه عقل و نقل در اینجا مورد اشاره قرار گرفته و مانند مثلهای معروف و شناخته شده هستند.
خواجه در پیش و این گروه ز پس
نیست با آفتاب بیم عسس
هوش مصنوعی: در اینجا به نظر میرسد که یک شخص محترم و با مقام (خواجه) در جلو قرار دارد و گروهی دیگر در پشت او هستند. به نظر میرسد که ماجرای آنها تحت مراقبت و نظارت سختی قرار دارد و مانند این است که آنها از آفتاب یا نور روز ترس دارند، زیرا در آن شرایط ممکن است تحت نظر و قضاوت دیگران باشند. این اشاره به احساس عدم امنیت یا ترس از عواقب نشان میدهد.
خوانده «قل هذه سبیلی» را
داده هر یک بدو دلیلی را
هوش مصنوعی: هر کس به نوعی به راه خودش رفته و بر اساس دلیل و برهانی که دارد، مسیر زندگیاش را انتخاب کرده است.
دامنش را گرفته دست آویز
حجت عذر روز رستاخیز
هوش مصنوعی: او دامنش را به عنوان نشانهای برای دفاع از خود در روز قیامت گرفته است.
باز قومی ز زمرۀ ایشان
دیده صدق و صفای درویشان
هوش مصنوعی: گروهی از میان آنها، صداقت و پاکی درویشان را مشاهده کردند.
جذبشان در کشیده از ره جیب
تا به خلوتسرای عالم غیب
هوش مصنوعی: افرادی که به سوی خود جذب میکنیم، از جادهٔ مال و ثروت تا به مکان پنهانی و معنوی عالم غیب.
دیده صانع به صنع و آمده باز
فارغ از عکس و طرد و شیب و فراز
هوش مصنوعی: چشم خالق به آثار خود دوخته شده و او از همهی تغییرات و تفاوتها دور است و بینهایت راحت و آسوده است.
«او لم یکف» در ره ایمان
به تمثّل گرفته از قرآن
هوش مصنوعی: او در مسیر ایمان، به پیروی از آیات قرآن اقدام کرده و این موضوع برای او کافی نیست.
قطع کرده ز بدو تا انجام
راه آفاق و انفسی به دو گام
هوش مصنوعی: تا به حال راه های زیادی را پیمودهام و سفرهای زیادی را تجربه کردهام، اما تنها با دو قدم میتوانم به حقیقتی بزرگ برسیم.
زان ز سرّ وجود آگاهند
که حریفان «لی مع اللّه»اند
هوش مصنوعی: آنها از راز وجود مطلع هستند، چون رقیبان در مقام «با خدا هستم» قرار دارند.
کرده بی گرم و سرد و بی تر و خشک
رتبتش تربت عرب را مشک
هوش مصنوعی: آن شخص به گونهای رفتار میکند که نه تحت تأثیر شرایط گرم و سرد و نه تحت تأثیر احساسات متضاد قرار میگیرد. به همین دلیل، مقام و جایگاه او با عطر و صفای تربت عرب برابر است.
جرعۀ شربتی که ذوق آمیخت
خواجه بر خاکیان امت ریخت
هوش مصنوعی: اکسیر خوشمزهای که حکیم به دیگران هدیه داد، بر زمینداران تأثیر انداخت.
زان طلب کن ز صدر بوبکری
جرعۀ جام «صب فی صدری»
هوش مصنوعی: از آن درخواست کن که از سر بوبکری، جرعهای از جام «صب فی صدری» به من بدهد.
باز جو هم ز قلب پاک عمر
رشحۀ فیض فضل پیغمبر
هوش مصنوعی: به دنبال آن باش که از دل پاک خود، اثر و نعمتهای فضیلت پیامبر را دریابی.
اندر آشام از کف عثمان
غرقه از آب چشمۀ حیوان
هوش مصنوعی: در اندیشههای من، به مانند نوشیدنیای از دستان عثمان، غرق در آب چشمهی حیات وجود دارد.
ذوق دانش طلب ز باب علی
«انت منی» شنو خطاب علی
هوش مصنوعی: حس شادی و علاقه به یادگیری را از کلام علی بشنو که میگوید «تو از من هستی»، این نشاندهنده ارتباط نزدیک و عمیق میان انسان و علم است.
صد هزاران درود باد و سلام
بر روان مبلغان پیام
هوش مصنوعی: به تعداد بسیار زیاد، درود و سلام بر روح مبلغان پیام فرستاده میشود.
خاصه بر روضۀ مطهر پاک
الذی قال ربّه «لولاک»
هوش مصنوعی: به ویژه بر گلزاری که پاک و مقدس است و آن کسی که پروردگارش فرمود: «اگر تو نبودی».
بعد از آن بر روان قوم گزین
آل و اصحاب پاک و پاک آئین
هوش مصنوعی: پس از آن، بر روح جامعه، انتخاب کن از نسل پاک و دوستان نیکوکار.
آنگهی بر روان شیخ کلام
بوالحسن اشعری، امام انام
هوش مصنوعی: سپس سخن شیخ بوالحسن اشعری، امام بزرگ، بر دل و جان طوری اثر میگذارد.
آنکه بنهاد بهر طاعت را
مذهب سنت و جماعت را
هوش مصنوعی: آن کسی که به خاطر اطاعت، دین و طریقه را پایهگذاری کرد و به پیروی از سنت و جمعیت مردم پرداخت.
پس بر ارواح سالکان طریق
شاه بازان عالم تحقیق
هوش مصنوعی: برای روحهای جویای حقیقت و سیر و سلوک، پرندههای آزاد و ماجراجوی عالم تحقیق، اهمیت و ارزش خاصی قائل شو.
زینهار ای عزیز هر دو جهان
قدر ایمان خویش نیک بدان
هوش مصنوعی: ای عزیز، مراقب باش که ارزش ایمان خود را در این دو جهان خوب درک کنی.
تا به هر شبهه ای ز بی رایی
عقدۀ اعتقاد نگشایی
هوش مصنوعی: تا زمانی که به هر نوع تردید و سؤالی دربارهی عقاید و باورها پاسخ ندهی، نمیتوانی به آن ایمان واقعی برسیدی.
پند از این روزگار رفته پذیر
تا نمانی به بند عقل اسیر
هوش مصنوعی: از تجربیات گذشته درس بگیر تا در آینده به دام افکار و محدودیتها گرفتار نشوی.
وارهان خویش را ز چون و چرا
تا چه خواهی فطانت بت را
هوش مصنوعی: خودت را از سوالات و تردیدها آزاد کن، تا ببینی چه چیزی از درک و آگاهی به دست میآوری.